නිදහස් වෙළඳ කලාපයේ ශ්‍රමිකයන්ගේ අයිතිවාසිකම් ගැන ඇති ඛේදනීය තත්ත්වය

ශ්‍රී ලංකාවේ ආර්ථික දේහයේ ප්‍රධාන ජීවනාලිය ලෙස සැලකෙන්නේ නිදහස් වෙළඳ කලාපයන්ය. එහෙත්, මෙම කලාප තුළ දිවා රෑ වෙහෙසෙන දහස් සංඛ්‍යාත ශ්‍රමිකයන්ගේ අයිතිවාසිකම් සහ ඔවුන් මුහුණ දෙන පද්ධතිමය අවදානම් (Systemic Risks) පිළිබඳව විමර්ශනාත්මකව බැලීමේදී දක්නට ලැබෙන්නේ වෙනස්ම චිත්‍රයකි. ආයෝජන ප්‍රවර්ධන මණ්ඩලයේ (BOI) දැවැන්ත දැක්ම සහ ක්ෂේත්‍රයේ සැබෑ ශ්‍රමික තත්ත්වයන් අතර පවතින පරස්පරතාව තේරුම් ගැනීම ප්‍රතිපත්තිමය වශයෙන් අතිශය වැදගත් වේ.

මෙම විග්‍රහය හරහා ශ්‍රී ලංකාවේ ආයෝජන කලාපීය ශ්‍රමය සහ විගමනික ශ්‍රමය යන අපනයන ආර්ථිකයේ දෙපැත්ත පිළිබඳව ඔබ දැනගත යුතු කරුණු 5ක් ඉදිරිපත් කෙරේ.

1. නම පමණක්ද "නිදහස්"? - මහා කොළඹ ආර්ථික කොමිෂමෙන් BOI දක්වා

අද අප "නිදහස් වෙළඳ කලාප" ලෙස හඳුන්වනු ලබන්නේ 1978 වර්ෂයේදී "මහා කොළඹ ආර්ථික කොමිෂම" ලෙස ආරම්භ වූ වර්තමාන ශ්‍රී ලංකා ආයෝජන මණ්ඩලය (BOI) යටතේ පාලනය වන "ආයෝජන ප්‍රවර්ධන කලාප" (Investment Promotion Zones) වේ.

කටුනායක, බියගම, කොග්ගල සහ සීතාවක වැනි ප්‍රධාන අපනයන සැකසුම් කලාප මෙන්ම හොරණ, මීරිගම, වතුපිටිවල වැනි කාර්මික කලාප ද ඇතුළුව සමාගම් 1600කට අධික ප්‍රමාණයක් මේ යටතේ ක්‍රියාත්මක වේ. ආයෝජන මණ්ඩලයේ ප්‍රකාශිත දැක්ම වන්නේ:

"ශ්‍රී ලංකාව ආසියාවේ තිරසාර ආයෝජන සඳහා සුදුසුම ස්ථානය බවට පත් කිරීමයි (To make Sri Lanka the most preferred destination for sustainable investment in Asia)."

කෙසේ වෙතත්, මෙම "තිරසාර" බව රැඳී ඇත්තේ ආයෝජකයන්ට ලබා දෙන බදු සහන මත පමණක්ද, නැතහොත් ඒ පිටුපස සිටින ශ්‍රමිකයාගේ අභිමානය මතද යන්න ප්‍රශ්න කළ යුතුව ඇත.

2. නෛතික පරස්පරතාව: දේශීය රැකවරණය සහ ජාත්‍යන්තර බැඳීම්

ප්‍රතිපත්ති විශ්ලේෂකයෙකු ලෙස අප හඳුනාගත යුතු ප්‍රධාන කරුණක් වන්නේ, නිදහස් වෙළඳ කලාපවල ශ්‍රමිකයන් ලංකාවේ පොදු නීති රාමුවෙන් බැහැර පිරිසක් නොවන බවයි. ශ්‍රී ලංකාවේ 1978 ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාවේ 12 (සමානත්වය) සහ 14 (වෘත්තීය සමිති පිහිටුවීමේ අයිතිය) වගන්ති යටතේ අනෙකුත් සියලුම ශ්‍රී ලාංකිකයන් හා සමාන මූලික අයිතිවාසිකම් ඔවුන්ට ද හිමි වේ.

ජාත්‍යන්තර මට්ටමින් ILO සම්මුතීන් (විශේෂයෙන් අංක 87, 98 සහ 29) සහ UN මානව හිමිකම් ප්‍රකාශනවලට ශ්‍රී ලංකාව එකඟ වී ඇතත්, අපේ රට "දිත න්‍යාය" (Dualist System) අනුගමනය කරන බැවින් එම සම්මුතීන් දේශීය නීති පද්ධතියට අදාළ කරගැනීමේදී නෛතික හිදැස් (Legal Loopholes) පවතී.

"ඔවුන් ශ්‍රී ලංකාවෙන් පිටස්තර කොට්ඨාසයක් නෙමෙයි. ඔවුන් අනෙකුත් ශ්‍රී ලාංකික ශ්‍රමිකයන් හා සමාන වරප්‍රසාද සහ අයිතිවාසිකම් වලට හිමිකම් පාන පිරිසක්."

3. "මෑන්පවර්" ශ්‍රමිකයන්ගේ අදෘශ්‍යමාන පීඩනය

2024 වර්ෂයේදී ශ්‍රී ලංකා මානව හිමිකම් කොමිෂන් සභාව (HRCSL) විසින් සිදු කරන ලද විමර්ශනයකින් නිදහස් වෙළඳ කලාපවල මෑන්පවර් (Manpower) ශ්‍රමිකයන් මුහුණ දෙන බරපතල පද්ධතිමය දුර්වලතා කිහිපයක් හෙළි කර ඇත:

• අත්තනෝමතික සේවා කාලය (Arbitrary working hours): හිතුමතේ සේවා කාලය තීරණය කිරීම සහ අතිකාල සේවයේ යෙදවීම.
• නියෝජනයක් නොමැති වීම (Lack of representation): වෘත්තීය සමිති අයිතිය සහ මූලික ඓතිවාසිකම් සම්බන්ධයෙන් පවතින අවම අවස්ථා.
• සමාජ ආරක්ෂණ ප්‍රතිලාභ අහිමි වීම: EPF සහ ETF වැනි ප්‍රතිලාභ නොලැබීම හෝ සීමා සහිත වීම නිසා මොවුන්ගේ වෘත්තීය ජීවිතය අතිශය අනාරක්ෂිත වී ඇත.

මෙම තත්ත්වය හමුවේ නිදහස් වෙළඳ කලාප සහ පොදු සේවක සංගමය (Free Trade Zones and General Services Workers Union) දිගින් දිගටම හඬ නගන්නේ "හිංසනයෙන් හා බලහත්කාර ශ්‍රමයෙන් තොර සේවාස්ථානයක්" (A workplace free from harassment and forced labor) ස්ථාපිත කළ යුතු බවයි. රජය ආයෝජකයන් සතුටු කිරීම සඳහා කම්කරු නීති ලිහිල් කිරීමට උත්සාහ කිරීම මෙම අනාරක්ෂිත භාවය තවදුරටත් තීව්‍ර කරයි.

4. කාන්තා ශ්‍රමිකයන් සහ වන්දි ගෙවීමේ නව ප්‍රවණතා

කලාපීය ශ්‍රම බලකායෙන් බහුතරය කාන්තාවන් වන අතර, ඔවුන්ගේ ආරක්ෂාව සඳහා 1942 කර්මාන්තශාලා ආඥා පනතේ 25 වගන්තිය (යන්ත්‍ර සූත්‍ර පිරිසිදු කිරීමේ කටයුතු සඳහා කාන්තාවන් යොදා නොගැනීම) වැනි පැරණි නීති පවතින නමුත්, නූතන අවශ්‍යතා සඳහා වැදගත් වන්නේ 2022 කම්කරු වන්දි පනතේ සංශෝධනයයි.

මෙම නව සංශෝධනයට අනුව, සේවකයෙකු සිය නවාතැන්පොළේ (Hostel) සිට සේවා ස්ථානයට පැමිණෙන අතරතුර සිදුවන අනතුරු සඳහා ද වන්දි ගෙවීමට සේවායෝජකයා බැඳී සිටී. මෙය නේවාසිකාගාරවල රැඳී සිටිමින් සේවය කරන දහස් සංඛ්‍යාත කාන්තා ශ්‍රමිකයන්ගේ ආරක්ෂාව තහවුරු කරන ප්‍රගතිශීලී පියවරකි.

5. දේශ සීමාවෙන් එපිට රැකියා: විගමනික ශ්‍රමිකයාගේ අයිතිය

ශ්‍රී ලංකාවේ අපනයන ශ්‍රම ආර්ථිකයේ අනෙක් පැත්ත වන්නේ විගමනික ශ්‍රමිකයන්ය. 1990 UN සම්මුතියේ (Article 2) අර්ථ දැක්වීමට අනුව, විගමනික ශ්‍රමිකයෙකු යනු තමන් ජාතිකත්වය නොදරන රටක වැටුප් ලබන රැකියාවක නිරත වීමට අපේක්ෂා කරන හෝ නිරත වී සිටින තැනැත්තෙකි.

ශ්‍රී ලංකාව තුළ මොවුන්ගේ අයිතිවාසිකම් ප්‍රධාන වශයෙන් පාලනය වන්නේ 1985 අංක 21 දරන ශ්‍රී ලංකා විදේශ සේවා නියුක්ති කාර්යාංශ පනත මගිනි. රජය විසින් 2023-2027 කාලසීමාව සඳහා ජාතික ක්‍රියාකාරී සැලැස්මක් සකස් කර තිබුණද, වර්තමානයේ ඉරානය, ඊශ්‍රායලය සහ පලස්තීනය වැනි යුධ ගැටුම් පවතින කලාපවල සිටින ශ්‍රී ලාංකිකයන්ගේ ආරක්ෂාව සහ මූලික අයිතිවාසිකම් තහවුරු කිරීම විශාල ප්‍රතිපත්තිමය අභියෝගයක් වී ඇත.

නිගමනය: හෙට දවස වඩාත් සුරක්ෂිතද?

විමර්ශනාත්මකව බලන විට පෙනී යන්නේ ශ්‍රමික අයිතිවාසිකම් සුරක්ෂිත කිරීම සඳහා දේශීය හා ජාත්‍යන්තර වශයෙන් ප්‍රමාණවත් නෛතික රාමු පවතින නමුත්, ප්‍රායෝගික ක්‍රියාකාරීත්වයේ පරස්පරතාවක් පවතින බවයි. විශේෂයෙන්ම BOI අපේක්ෂා කරන "තිරසාර ආයෝජන" සංකල්පය සැබවින්ම සාක්ෂාත් කරගත හැක්කේ මෑන්පවර් වැනි "අදෘශ්‍යමාන" ශ්‍රමිකයන්ගේ සමාජ ආරක්ෂණය තහවුරු කිරීමෙන් පමණි.

ප්‍රතිපත්තිමය වශයෙන් අප ඉදිරියේ ඇති ප්‍රධාන ප්‍රශ්නය මෙයයි: "ආර්ථික දියුණුව හඹා යන ගමනේදී, ඒ වෙනුවෙන් දහඩිය හෙලන ශ්‍රමිකයාගේ මානුෂීය අයිතිවාසිකම් අපට අමතක කළ හැකිද?"