ශ්‍රී ලාංකීය කුල ක්‍රමය සහ එහි මනෝවිද්‍යාත්මක උරුමය [සමාජ ව්‍යුහයේ නොපෙනෙන යටිගිගිරිය]

අපි ජීවත් වන්නේ තාක්ෂණයෙන් සහ නවීනත්වයෙන් ඔපවත් වූ ලෝකයක වුවද, අපේ සමාජය තවමත් ගොඩනැගී ඇත්තේ අතීතයෙන් උරුම වූ "නොපෙනෙන කුළුණු" මතය. වර්තමාන සමාජ ස්තරායනය කෙතරම් වෙනස් වී තිබුණත්, මිනිස් චර්යාවන් සහ හැසිරීම් රටාවන් තුළ මෙම අතීත සම්ප්‍රදායන්ගේ බලපෑම තවමත් දක්නට ලැබේ. ඉතිහාසයේ මෙම සංකීර්ණ පැතිකඩ අධ්‍යයනය කිරීම යනු පටු ආකල්ප නැවත පවත්වාගෙන යාම නොව, නූතන මිනිස් ශ්‍රමය සහ ආයතනික හැසිරීම් වඩාත් සාර්ථකව කළමනාකරණය කිරීම සඳහා අවශ්‍ය "අවබෝධය" (Understanding) ලබා ගැනීමයි.

කුල ක්‍රමය යනු කුමක්ද? උපත සහ කුසලතාව අතර ගැටුම

මූලිකවම කුල ක්‍රමය යනු පුද්ගලයෙකුගේ උපත (Birth) පදනම් කරගෙන සමාජය විවිධ ඒකකයන්ට බෙදා වෙන් කළ සංවිධාන ක්‍රමයකි. මෙමගින් පුද්ගලයෙකුට හිමි රැකියාව, සමාජ වගකීම සහ ඔහුට ලැබිය යුතු ගෞරවය තීරණය විය. මෙය වර්තමානයේ අප දකින "පන්ති පරතරයට" (Class System) වඩා හාත්පසින්ම වෙනස්ය. පන්ති ක්‍රමයේදී පුද්ගලයාගේ දක්ෂතාවය, අධ්‍යාපනය සහ ධනය මත සමාජ ඉණිමඟේ ඉහළට යාමට අවස්ථාව (Social Mobility) තිබුණද, සාම්ප්‍රදායික කුල ක්‍රමයේදී පුද්ගලයා කොතරම් දක්ෂයෙකු වුවද තමා උපන් කුලයට අදාළ වෘත්තිය සහ සමාජ සීමාවන් තුළම ජීවත් වීමට සිදු විය. එය පුද්ගලයාගේ විවාහය, ආගමික කටයුතු සහ සමස්ත ජීවන රටාවම තීරණය කළ ප්‍රධාන සාධකය විය.

ආරම්භය සහ ඉන්දියානු බලපෑමේ මූලයන්

ශ්‍රී ලංකාවේ කුල ක්‍රමය කෙරෙහි ඉන්දියානු ආර්ය සම්ප්‍රදායේ "චතුර්වර්ණ" (Chathurvarna) ක්‍රමයේ දැඩි බලපෑමක් ඇති වූ බව ඉතිහාසඥයෝ පිළිගනිති. හින්දු මිථ්‍යා විශ්වාසයන්ට අනුව මිනිසුන් මහා බ්‍රහ්මයාගේ ශරීරයේ විවිධ කොටස් වලින් උපත ලැබූ බව විශ්වාස කෙරිණි:

• බ්‍රාහ්මණ: මහා බ්‍රහ්මයාගේ මුඛයෙන් උපන් පූජක පන්තිය.
• ක්ෂත්‍රිය: උරහිසෙන් උපන් පාලක සහ යුධ පන්තිය.
• වෛශ්‍ය: කලවා ප්‍රදේශයෙන් උපන් වෙළඳ සහ ගොවි පන්තිය.
• ශුද්‍ර: යටිපතුල් වලින් උපන් සේවක පන්තිය.

කෙසේ වෙතත්, මෙම මතයට එරෙහිව බුදු දහම තුළ ප්‍රබල විවේචනයක් එල්ල විය. බුදුන් වහන්සේ "කොස් ගසක" (Jackfruit Tree) උපමාව ගෙන හැර දක්වමින් දේශනා කළේ, කොස් ගෙඩියක් ගසක මුලින්, මැදින් හෝ අගින් හටගත්ත ද ඒ සියල්ල "කොස්" ලෙසම හඳුන්වනවා සේම, මිනිසා කොහෙන් උපත ලැබුවද ඔහු මනුෂ්‍යයෙකුම වන බවයි. මෙම විප්ලවීය චින්තනය කුල ක්‍රමයේ පදනමට අභියෝග කළේය.

ලාංකීය අනන්‍යතාවය: වෘත්තීය හා රාජකාරී ක්‍රමය

ඉන්දියාවේ පැවති දැඩි "වර්ණ" භේදය ලංකාවට පැමිණීමේදී යම් වෙනසකට ලක් විය. මෙරට කුල ක්‍රමය ප්‍රධාන වශයෙන්ම ගොඩනැගුණේ "වෘත්තීය හා රාජකාරිය" (Service/Occupation) පදනම් කරගෙනය. ඉතිහාසයට අනුව සංඝමිත්තා තෙරණිය සමඟ පැමිණි "කුල 18 ක" පිරිස මෙරට වෘත්තීයමය කුල විකාශනයට මූලික විය.

ලංකාවේ කුල ක්‍රමය රාජ්‍ය පාලනය සමඟ "රාජකාරී ක්‍රමය" හරහා සමීපව බැඳී තිබුණි. මෙහිදී ඉඩම් භුක්ති විඳීමේ අයිතිය වෙනුවෙන් රජුට හෝ ආගමික ආයතනවලට සේවය සැපයීම අනිවාර්ය විය. උදාහරණයක් ලෙස මහනුවර පෙරහැරේ "කස ගැසීම", "හේවිසි වැයීම" හෝ "කොප්පරා පහන් ඇල්ලීම" වැනි කාර්යයන් පරම්පරාගත රාජකාරීන් ලෙස පැවරිණි. ලාංකීය සමාජයේ ප්‍රධාන කුල කිහිපයක් මෙසේය:

• ගොවිගම: කෘෂිකර්මාන්තය සහ පරිපාලන කටයුතු (සංඛ්‍යාත්මකව බහුතරය).
• කරාව, සලාගම, දුරාව: මුහුදුබඩ ආශ්‍රිත වෘත්තීන් සහ සේවා.
• නවන්දන්න (ආචාරි): ලෝහ සහ ස්වර්ණාභරණ කර්මාන්තය.
• කුඹල්: මැටි භාණ්ඩ නිෂ්පාදනය.
• බෙරවා: බෙර වාදනය සහ ආගමික මංගල්‍ය කටයුතු.
• වහම්පුර, බත්ගම, පන්න: විවිධ සේවා සැපයීම සහ ශ්‍රම දායකත්වය.

මෙම ව්‍යුහය හුදු සමාජ බෙදීමක් පමණක් නොව, එකල පැවති ආර්ථික හා පරිපාලන අවශ්‍යතා සපුරාලූ "අමාත්‍යාංශ" වැනි ක්‍රමවේදයක් ලෙසද ක්‍රියාත්මක විය.

බහු-සංස්කෘතික දැක්මක්: දෙමළ ජනතාවගේ කුල ව්‍යුහය

කුල ක්‍රමය සිංහල සමාජයට පමණක් සීමා වූවක් නොවේ. උතුරු සහ නැගෙනහිර ශ්‍රී ලාංකීය දෙමළ සමාජය තුළ ද මෙය ඉතා ප්‍රබලව මුල් බැස තිබේ. එහිදී 'වෙල්ලාලර්' (Vellalar) කුලය ප්‍රමුඛ වන අතර, 'නලවර්' (Nalavar) සහ 'කෝවියර්' (Koviar) වැනි කුලයන් ද දක්නට ලැබේ. එමෙන්ම වතුකරයේ ජීවත් වන ඉන්දියානු සම්භවයක් සහිත දෙමළ ජනතාව අතර ද ඉන්දියානු ආකෘතියට සමාන කුල ක්‍රමයක් පවතී. එහිදී 'මාරවර්' (Maravar), 'කල්ලාර්' (Kallar) සහ 'මුදලියාර්' (Mudaliyar) වැනි ඉහළ කුලවල අය වතු නිවාසවල (Lines) පළමු කොටසේ පදිංචි වූ අතර, 'පරයියර්' (Paraiyar) සහ 'චක්කිලියර්' (Chakkiliyar) වැනි පහළ යැයි සම්මත කුලයන් ඈතින් පිහිටි කොටස්වල ජීවත් වීමට සිදු විය.

නිහඬ පීඩනයේ මානව වන්දිය

කාලයත් සමඟ මෙම සේවා ක්‍රමය "කුල භේදයක්" දක්වා විකෘති වූ අතර එය දරුණු සමාජ අසාධාරණයන්ට මග පෑදීය. පහත් යැයි සම්මත කුලවල අයට උඩුකය වැසෙන සේ ඇඳුම් ඇඳීම සහ කුඩයක් පාවිච්චි කිරීම තහනම් විය. භාෂා භාවිතයේදී පවා 'හාමුදුරුවනේ' හෝ 'උත්තමයෝ' වැනි වචන භාවිත කිරීමට ඔවුන්ට සිදු වූ අතර, ඔවුන්ට ආමන්ත්‍රණය කිරීමේදී 'තෝ', 'උඹ' වැනි අවමන් සහගත වචන භාවිතා විය. නිවසක ඉදිරි දොරින් ඇතුළු වීමට අවසර නොලැබීම සහ වෙන් වූ උපකරණවලින් ආහාර ගැනීමට සිදුවීම වැනි තත්ත්වයන් ඔවුන්ගේ මනුෂ්‍ය ගෞරවයට දැඩි ලෙස හානි කළේය.

"ඉතිහාසය ලියවුණේ ප්‍රභූ පන්තිය (මහා සම්ප්‍රදාය) කේන්ද්‍ර කරගෙන බැවින්, සාමාන්‍ය ජනතාව (චූල සම්ප්‍රදාය) විඳි මෙම පීඩාවන් සහ දුක්ගැහැට පිළිබඳ තොරතුරු ඉතිහාස ලේඛනවල එතරම් සඳහන් නොවේ. ලේඛකයා ලියුවේ ඔහු නියෝජනය කරන පන්තියේ වීරකම් පමණි."

ආගමික සංස්ථාව තුළ කුලයේ බලපෑම

මෙහි ඇති උත්ප්‍රාසාත්මක තත්ත්වය නම්, කුලය ප්‍රතික්ෂේප කළ බුදු දහම තුළ පවා නිකාය භේදයන් කුලය මත පදනම් වීමයි. 18 වන සියවසේදී සියම් නිකායෙහි උපසම්පදාව 'ගොවිගම' කුලයට පමණක් සීමා කිරීමට ගත් තීරණය නිසා, අනෙකුත් කුලවල භික්ෂූහු බුරුමයට (මියන්මාරයට) ගොස් උපසම්පදාව රැගෙන විත් 'අමරපුර' සහ 'රාමඤ්ඤ' නිකායන් ආරම්භ කළහ. මෙය ආගමික දර්ශනය සහ සමාජ යථාර්ථය අතර පැවති ගැටුම මැනවින් විදහා දක්වයි.

"ගම්පෙරලිය" සහ සමාජ පරිවර්තනය: කුලයෙන් පන්තියට

මාර්ටින් වික්‍රමසිංහයන්ගේ "ගම්පෙරලිය" නවකතාව ලාංකීය සමාජයේ සිදු වූ මෙම මහා පරිවර්තනය නිරූපණය කරන කැඩපතකි. එහි එන මුහන්දිරම් පරම්පරාව සම්ප්‍රදායික කුල ප්‍රභූත්වයේ බිඳ වැටීම පෙන්වන අතර, පියල් වැනි චරිත බටහිර අධ්‍යාපනය සහ ව්‍යවසායකත්වය තුළින් ඉහළට පැමිණෙන නව "පන්ති" ක්‍රමයේ නැගීම පෙන්නුම් කරයි.

මෙම පරිවර්තනයට 1833 කෝල්බෘක් ප්‍රතිසංස්කරණ ප්‍රබලව බලපෑවේය. බ්‍රිතාන්‍යයන් රාජකාරී ක්‍රමය අහෝසි කළේ මානුෂීය හේතූන් මතම නොව, ඔවුන්ගේ වතු වගා ආර්ථිකයට අවශ්‍ය නිදහස් ශ්‍රම බලකායක් (Wage Labor) නිර්මාණය කර ගැනීමටය. 1910 මැතිවරණයේදී ජේම්ස් පීරිස් සහ පොන්නම්බලම් රාමනාදන් අතර සටනේදී, ප්‍රභූ සිංහල ජනතාව ජාතිය පසෙකලා 'කුලයෙන් උසස්' දෙමළ අපේක්ෂකයෙකුට ඡන්දය දීමෙන් පෙනී යන්නේ එකල කුලය දේශපාලනයට වඩා ප්‍රබල වූ ආකාරයයි.

අද දවසේ තත්ත්වය සහ කළමනාකරණය

අද වන විට උප්පැන්න සහතිකයෙන් කුලය ඉවත් කර ඇති අතර, කුල ක්‍රමය නීත්‍යානුකූලව අහෝසි වී ඇත. එහෙත්, ශ්‍රම කළමනාකරණය හදාරන සිසුවෙකුට මෙම ඉතිහාසය වැදගත් වන්නේ ඇයි? ආයතනයක් තුළ මිනිසුන් හැසිරෙන්නේ හුදු යන්ත්‍ර ලෙස නොව, සියවස් ගණනාවක සංස්කෘතික මතකයන් සහිතවය.

නූතන ආයතන ව්‍යුහයන් තුළ පවා යටින් ක්‍රියාත්මක වන "අස්පර්ශක" (Invisible/යටිගිගිරිය) ධාරාවන් හඳුනා ගැනීමට මෙම දැනුම උපකාරී වේ. සමහර විට කණ්ඩායමක් තුළ ඇති වන ගැටුමකට හේතුව වෘත්තීයමය කරුණක් නොව, ගැඹුරින් මුල් බැස ඇති සංස්කෘතිකමය අවශේෂයන් විය හැකිය. සාර්ථක කළමනාකරුවෙකු යනු මෙම නොපෙනෙන ප්‍රවාහයන් හඳුනාගෙන ඒවායේ බලපෑම අවම කරමින් මානව සම්පත් මෙහෙයවිය හැකි තැනැත්තායි.

සමාප්තිය

ශ්‍රී ලංකාවේ කුල ක්‍රමය අද වන විට දෘශ්‍යමාන ලෙස පරාජය වී තිබුණද, එය විවාහය, ආගමික උත්සව සහ ඇතැම් විට දේශපාලන ඡන්ද පදනම් තුළ "නිද්‍රාශීලී" සාධකයක් ලෙස තවමත් පවතී. අපේ සමාජය පැමිණි මාවත දෙස ආපසු හැරී බැලීමේදී අප අපගෙන්ම විමසිය යුතු ප්‍රශ්නයක් ඇත:

"පැරණි කුල ක්‍රමය අද පන්ති ක්‍රමයට මුවා වී, ධනය සහ බලය මත පදනම් වූ වෙනත් මුහුණුවරකින් අප අතර තවමත් ක්‍රියාත්මක වෙනවා නොවේද?"