1983 පාරිතෝෂික ගෙවීමේ පනත ගැන සේවකයෙකු ලෙස ඔබ දැනගත යුතු කරුණු...

1. හැඳින්වීම

සේවකයෙකු වසර ගණනාවක් තිස්සේ ආයතනයක් වෙනුවෙන් වැගිරවූ දහඩිය මහන්සිය සහ කැපවීම අගයමින්, සේවය අවසන් කරන අවස්ථාවේදී පිරිනමන මූල්‍යමය ප්‍රතිලාභය "පාරිතෝෂිකය" (Gratuity) ලෙස හැඳින්වේ. ශ්‍රී ලංකාවේ බොහෝ සේවකයින් තමන්ට හිමි මෙම ව්‍යවස්ථාපිත අයිතිවාසිකම් පිළිබඳව නිසි අවබෝධයක් නොමැතිකම නිසා සේවයෙන් සමුගන්නා මොහොතේදී තමන්ට ලැබිය යුතු සැලකිය යුතු මුදලක් අහිමි කර ගනිති. මෙය සේවායෝජකයාගේ අභිමතය පරිදි ලබා දෙන "තෑග්ගක්" නොව, 1983 අංක 12 දරන පාරිතෝෂික ගෙවීමේ පනත මගින් සුරක්ෂිත කර ඇති ඔබේ නෛතික අයිතියකි.

2. අවුරුදු 5ක සීමාව: ඔබ සුදුසුකම් ලබන්නේ කවදාද?

1983 පාරිතෝෂික ගෙවීමේ පනතට අනුව, සේවකයෙකු පාරිතෝෂිකයක් ලබා ගැනීමට සුදුසුකම් ලැබීමට නම්, අදාළ සේවා ස්ථානයේ වසර 5කට නොඅඩු අඛණ්ඩ සේවා කාලයක් සම්පූර්ණ කර තිබිය යුතුය. මෙම නෛතික බැඳීම ප්‍රධාන වශයෙන් අදාළ වන්නේ දිනකට සේවකයින් 15ක් හෝ ඊට වැඩි සංඛ්‍යාවක් සේවයේ යොදවා ඇති සේවායෝජකයන් සඳහාය.

විශ්ලේෂණය: වසර 5 සීමාව සහ කර්මාන්ත ක්ෂේත්‍රයේ අනිසි භාවිතයන්

වසර 5ක කාලසීමාව යනු සේවකයෙකු ආයතනයක ස්ථායීතාවය සහ වර්ධනය සඳහා දැක්වූ දිගුකාලීන දායකත්වය මැන බලන මිම්මකි. කෙසේ වෙතත්, ශ්‍රී ලාංකීය කම්කරු ක්ෂේත්‍රයේ ප්‍රවීණයෙකු ලෙස මා දකින අවාසනාවන්ත තත්ත්වයක් වන්නේ, සේවකයෙකු වසර 5 සම්පූර්ණ කිරීමට ආසන්න වන විට ඔහුට "බලහත්කාරයෙන් ඉල්ලා අස්වීමට" (Forced Resignations) බලපෑම් කිරීමයි. මෙය පනතේ අරමුණ උල්ලංඝනය කරන අනිසි භාවිතයකි. ඔබ එවැනි තත්ත්වයකට මුහුණ දෙන්නේ නම්, එය ඔබගේ පාරිතෝෂික අයිතිය අහිමි කිරීමට ගන්නා උත්සාහයක් විය හැකි බව වටහා ගන්න.

3. ගණනය කිරීමේ රහස: ඔබට කොපමණ මුදලක් හිමිද?

පාරිතෝෂික මුදල ගණනය කිරීමේදී සේවායෝජකයා විසින් සලකා බැලිය යුත්තේ සේවකයා අවසන් වරට ලබාගත් වැටුපයි (Last Drawn Salary). මෙහිදී වැටුප යන්නට මූලික වැටුප සහ ජීවන වියදම් දීමනා ඇතුළු සියලුම ස්ථාවර දීමනා ඇතුළත් වේ. ගණනය කිරීමේ සූත්‍රය සේවකයාගේ වැටුප් ක්‍රමය අනුව වෙනස් වේ:

• මාසික වැටුප් ලබන සේවකයින් සඳහා: සම්පූර්ණ කරන ලද සෑම සේවා වසරක් සඳහාම මාස භාගයක (1/2) වැටුපක් බැගින්.
• දෛනික වැටුප් හෝ කෑලි ක්‍රමයට වැටුප් ලබන සේවකයින් සඳහා: සම්පූර්ණ කරන ලද සෑම සේවා වසරක් සඳහාම දින 14ක වැටුපක් බැගින්.

"පනතේ III වන කොටසට අනුව, යම් සේවකයෙකු වසර පහකට නොඅඩු සේවා කාලයක් සම්පූර්ණ කර ඇති අවස්ථාවකදී, සේවායෝජකයා විසින් එම සේවකයා සේවය කළ සෑම වසරක් සඳහාම අවසන් වරට ලැබූ වැටුපෙන් අඩකට සමාන මුදලක් පාරිතෝෂිකය ලෙස ගෙවීමට නෛතිකව බැඳී සිටී." - 1983 පාරිතෝෂික ගෙවීමේ පනතේ සාරාංශගත උපුටනයකි.

විශ්ලේෂණය: වසර ගණනය කිරීමේ ක්‍රියාවලිය

පාරිතෝෂිකය සඳහා සුදුසුකම් ලැබීමට වසර 5ක "බාධකය" පසු කිරීම අනිවාර්ය වුවද, එම සුදුසුකම ලැබූ පසු ඔබ සේවය කළ සම්පූර්ණ කාලයම (පළමු වසරේ සිටම) ගණනය කිරීමට ඇතුළත් වේ. මෙහිදී සේවා වසරක් සම්පූර්ණ වීම පමණක් සලකා බලන අතර, අසම්පූර්ණ වසරවල් සඳහා සමානුපාතිකව (Pro-rata) ගෙවීම් සිදුකිරීම පිළිබඳව පනතේ සෘජු විධිවිධාන නොමැති බව සේවකයින් අවබෝධ කරගත යුතුය.

4. එය තෑග්ගක් නොව, ඔබේ නෛතික අයිතියකි

පාරිතෝෂිකය යනු සේවායෝජකයාගේ කරුණාව මත පදනම් වූවක් නොව, ඔහුගේ "ව්‍යවස්ථාපිත වගකීමකි" (Statutory Responsibility). සේවය අවසන් වූ දින සිට දින 30ක් ඇතුළත මෙම ගෙවීම සිදුකිරීම අනිවාර්ය වේ.

විශ්ලේෂණය: ප්‍රමාද කිරීම් සහ අධිභාර (Surcharges)

සේවායෝජකයෙකු නියමිත දින 30 කාලය ඉක්මවා පාරිතෝෂික ගෙවීම ප්‍රමාද කරන්නේ නම්, ඔහු පනත යටතේ දඬුවම් ලැබිය හැකි වරදකරුවෙකු වේ. එපමණක් නොව, ප්‍රමාද වන කාලය සඳහා අදාළ පාරිතෝෂික මුදල මත අධිභාරයක් හෝ දඩ මුදලක් ගෙවීමට සේවායෝජකයාට සිදුවිය හැකිය. මෙය සේවකයාගේ අනාගත මූල්‍ය සුරක්ෂිතතාවය තහවුරු කිරීම සඳහා පනත මගින් පනවා ඇති දැඩි නීතිමය වැටකි.

5. ඉඩම් සහ කෘෂිකාර්මික අංශයේ සේවකයන් සඳහා විශේෂ විධිවිධාන

පනතේ විශේෂ අවධානයක් ඉඩම් සහ කෘෂිකාර්මික අංශයට යොමු කර ඇත. විශේෂයෙන් "ඉඩම් ප්‍රතිසංස්කරණ පනත" හෝ "ඉඩම් අත්කර ගැනීමේ පනත" යටතේ වතුයායක් හෝ ඉඩමක් රජයට පවරා ගනු ලැබුවද, එහි සේවකයින්ගේ පාරිතෝෂික අයිතියට හානියක් නොවිය යුතුය.

මෙහිදී වඩාත්ම වැදගත් කරුණ වන්නේ "සේවා අඛණ්ඩතාවය" (Continuity of Service) සුරක්ෂිත වීමයි. සේවායෝජකයා මාරු වුවද හෝ ඉඩම රජයට පවරා ගත්තද, සේවකයා කලින් කළ සේවය අහෝසි නොවන අතර, සියලුම වසරවල් ගණනය කර පාරිතෝෂිකය ලබා ගැනීමට ඔහුට අයිතිය ඇත.

6. ආරවුල් සහ නීතිමය රැකවරණය: මුදල් නොලැබුණහොත් කුමක් කළ යුතුද?

යම් සේවායෝජකයෙකු පාරිතෝෂික ගෙවීම පැහැර හරින්නේ නම්, සේවකයාට ඒ පිළිබඳව කම්කරු කොමසාරිස්වරයා වෙත පැමිණිලි කළ හැකිය. පාරිතෝෂිකය යනු සේවකයාගේ "හිඟ වැටුප්" (Arrears of Wages) ලෙස සලකා අය කර දීමට පනත මගින් කම්කරු කොමසාරිස්වරයාට බලය පවරා ඇත.

විශ්ලේෂණය: නීතිය ක්‍රියාත්මක වන ආකාරය

පාරිතෝෂික මුදල අය කර ගැනීම සඳහා වන ප්‍රායෝගික පියවර වන්නේ තම ප්‍රදේශයේ පිහිටි කම්කරු කාර්යාලය වෙත ගොස් ලිඛිත පැමිණිල්ලක් ඉදිරිපත් කිරීමයි. කම්කරු කොමසාරිස්වරයාට සේවායෝජකයා කැඳවා විමර්ශනයක් පැවැත්වීමටත්, මහේස්ත්‍රාත් අධිකරණය හරහා අදාළ මුදල් අය කර දීමටත් පූර්ණ නෛතික බලතල ඇත. නීතියේ මෙම රැකවරණය තිබීම සේවකයෙකුට රැකියාවෙන් ඉවත් වන අවස්ථාවේදී විශාල මානසික නිදහසක් ලබා දෙයි. එමෙන්ම, ශ්‍රී ලංකාවේ පෞද්ගලික සහ අර්ධ රාජ්‍ය අංශයේ සේවය කරන ඕනෑම අයෙකුට තම සේවා කාලය නිමාවේදී හිමිවන වටිනාම මූල්‍යමය අයිතිවාසිකම 'පාරිතෝෂිකය' (Gratuity) වේ. බොහෝ දෙනෙකු මෙය සේවායෝජකයාගෙන් ලැබෙන තෑග්ගක් ලෙස සැලකුවද, සැබවින්ම එය 1983 අංක 12 දරන පාරිතෝෂික ගෙවීම් පනත මගින් තහවුරු කර ඇති නීතිමය හිමිකමකි.

ප්‍රවීණ කම්කරු උපදේශකයෙකු ලෙස, ඔබේ සේවා කාලය නිමවීමට පෙර හෝ ඉන් පසුව මෙම අයිතිවාසිකම් පිළිබඳව ඔබ දැනුවත් විය යුතු වැදගත්ම කරුණු පහ මෙසේ ඉදිරිපත් කරමි.

1. පාරිතෝෂිකය ලැබීමට ඔබ සපුරාලිය යුතු මූලික සුදුසුකම්

1983 පනතේ 5(1) වගන්තියට අනුව, පාරිතෝෂිකයක් ලබා ගැනීම සඳහා සේවකයෙකු ප්‍රධාන කොන්දේසි දෙකක් සපුරා තිබිය යුතුය:

• වසර 5ක අඛණ්ඩ සේවය: අදාළ ආයතනයේ අවම වශයෙන් වසර 05ක අඛණ්ඩ සේවා කාලයක් සම්පූර්ණ කර තිබීම අනිවාර්ය වේ. මෙහිදී 1990 සංශෝධන පනත මගින් රාජ්‍ය සංස්ථා, රජයට අයත් ව්‍යාපාර හෝ රාජ්‍ය සමාගම්වල සේවකයින්ටද මෙම වසර 5ක සුදුසුකම මත පාරිතෝෂිකය හිමිවන බව තහවුරු කර ඇත.
• සේවක සංඛ්‍යාව: ඔබ සේවය අවසන් කරන දිනට පෙර මාස 12 තුළ, එම ආයතනයේ අවම වශයෙන් සේවකයින් 15 දෙනෙකු හෝ ඊට වැඩි පිරිසක් සේවය කර තිබිය යුතුය.

විශේෂ නීතිමය උපදෙස: ඔබේ ආයතනයේ සේවක සංඛ්‍යාව 15ට අඩු වුවද, ඔබට පාරිතෝෂිකය ලබා ගැනීමට අවස්ථාවක් ඇත. එහිදී 1983 පනත සෘජුව බලනොපාන නමුත්, 1950 කාර්මික ආරවුල් පනතේ 31 වගන්තිය යටතේ කම්කරු විනිශ්චය සභාවකට අයදුම් කර 'සාධාරණ සහ යුක්තිසහගත' සහනයක් ලෙස පාරිතෝෂිකය ඉල්ලා සිටීමට ඔබට නීතිමය මග විවෘතව පවතී.

2. පාරිතෝෂික මුදල ගණනය කිරීමේ නිවැරදි ක්‍රමවේදය

පනතේ 6(2) වගන්තිය ප්‍රකාරව, ඔබ ලබන වැටුප් ක්‍රමය අනුව ගෙවීම් ගණනය කිරීම වෙනස් වේ:

• මාසික වැටුප් ලබන්නන්: සම්පූර්ණ කරන ලද සෑම සේවා වර්ෂයක් සඳහාම, අවසන් වරට ලැබූ මාසික වැටුපෙන් අඩක් (දින 14ක වැටුප) බැගින් හිමිවේ.
• දෛනික හෝ වෙනත් ක්‍රමවලට වැටුප් ලබන්නන්: සතිපතා හෝ දින 14/21 වැනි කාලසීමාවන්ට වැටුප් ලබන සේවකයින්ට, සෑම සේවා වර්ෂයක් සඳහාම දින 14ක වැටුප බැගින් හිමිවිය යුතුය.
• නිෂ්පාදන ඒකක මත වැටුප් ලබන්නන් (Piece-rate): මෙහිදී දෛනික වැටුප සොයා ගැනීමට, සේවය අවසන් වූ දිනට පෙර මාස 3 තුළ ලැබූ මුළු වැටුප එම කාලයේ වැඩ කළ දින ගණනින් බෙදිය යුතුය. ඉන්පසු එම දෛනික වැටුප මෙන් 14 ගුණයක් සෑම සේවා වර්ෂයක් සඳහාම හිමිවේ.

වඩා වාසිදායක තත්ත්වයන් (Section 10): පනතේ 10 වන වගන්තිය ඉතා වැදගත්ය. යම් සාමූහික ගිවිසුමක් හෝ කම්කරු විනිශ්චය සභා තීරණයක් මගින් පනතේ සඳහන් දින 14ට වඩා වැඩි ප්‍රමාණයක් (උදාහරණයක් ලෙස වසරකට දින 21ක වැටුපක්) ලබාදීමට එකඟ වී ඇත්නම්, සේවකයාට හිමිවිය යුත්තේ එම 'වඩා වාසිදායක' වැඩි ප්‍රතිලාභයයි.

3. ප්‍රමාද ගාස්තු: සේවායෝජකයා දින 30 ඉක්මවූ විට වන පාඩුව

නීතියට අනුව, සේවය අවසන් වූ දින සිට දින 30ක සහන කාලයක් (Grace Period) සේවායෝජකයාට හිමිවේ. එම කාලය තුළ පාරිතෝෂිකය ගෙවිය යුතුය. පනතේ 5(4) වගන්තිය (1992 සංශෝධනය) අනුව, එම දින 30 ඉක්මවා සිදුවන සෑම ප්‍රමාදයකටම සේවායෝජකයා විසින් සේවකයාට 'අධිභාර' (Surcharges) ගෙවිය යුතුය:

ප්‍රමාද කාලය (දින 30 සහන කාලයෙන් පසු)	ගෙවිය යුතු අධිභාරය (පාරිතෝෂිකයෙන් %)
මාස 1කට නොවැඩි කාලය	10%
මාස 1 සිට මාස 3 දක්වා	15%
මාස 3 සිට මාස 6 දක්වා	20%
මාස 6 සිට මාස 12 දක්වා	25%
වසරකට වඩා වැඩි ප්‍රමාද වීම්	50%

මතක තබා ගන්න, මෙම අධිභාර මුදල් ගෙවිය යුත්තේ රජයට නොව අදාළ සේවකයාටමය. එබැවින් ප්‍රමාදය යනු සේවායෝජකයාට දඬුවමක් වන අතර සේවකයාට ලැබෙන අමතර වාසියකි.

4. පාරිතෝෂික අයිතිය අහිමි වන සහ නොවන අවස්ථා

පනතේ 7 වන වගන්තිය අනුව ඇතැම් අයට මෙම පනත යටතේ හිමිකම් නොලැබේ. මෙහිදී ඇති සූක්ෂ්ම වෙනස්කම් ඔබ හඳුනාගත යුතුය:

• පෞද්ගලික රියදුරන් සහ නිවාස සේවකයින්: පෞද්ගලික නිවෙස්වල සේවය කරන රියදුරන්ට සහ ගෘහ සේවකයින්ට මෙම පනත අදාළ නොවේ. නමුත් ඔබ සමාගමක රියදුරෙකු ලෙස සේවය කරන්නේ නම්, ඔබට පනත යටතේ පාරිතෝෂිකය හිමිවේ.
• විශ්‍රාම වැටුප් ලබන්නන්: රජයේ විශ්‍රාම වැටුපකට හිමිකම් ලබන්නන්ටද මෙම පනත අදාළ නොවේ.
• සේවක මරණය (Section 9): පාරිතෝෂිකය ලැබීමට පෙර සේවකයා මියගියහොත්, එම මුදල ඔහුගේ නීත්‍යානුකූල උරුමකරුවන්ට ගෙවීමට සේවායෝජකයා බැඳී සිටී.

5. වැරදි සම්බන්ධයෙන් පාරිතෝෂිකය කපා හැරීමේ සීමාවන්

පනතේ 13 වන වගන්තිය අනුව සේවකයා අතින් සිදුවන වංචා, සොරකම්, මුදල් අවභාවිතය හෝ ආයතනික දේපළවලට අලාභ සිදුකිරීම වැනි කරුණු මත පාරිතෝෂිකය කපා හැරිය හැකිය. නමුත් එහිදී සේවායෝජකයාට තමන්ට රිසි පරිදි මුළු මුදලම කපා හැරිය නොහැක.

නීතිමය මූලධර්මය: පාරිතෝෂිකයෙන් අඩු කළ හැක්කේ සේවකයා නිසා සේවායෝජකයාට සිදු වූ 'සැබෑ පාඩුවේ ප්‍රමාණයට පමණි'. උදාහරණයක් ලෙස, සේවකයා ලක්ෂ පහක පාරිතෝෂිකයකට හිමිකම් ලබන අතර ඔහුගෙන් සිදු වූ පාඩුව රුපියල් 50,000ක් නම්, සේවායෝජකයාට කපා හැරිය හැක්කේ එම රුපියල් 50,000 පමණි. ඉතිරි ලක්ෂ හතරහමාර ඔහුට ගෙවිය යුතුය.

නිගමනය

ඔබේ පාරිතෝෂිකය නිසි පරිදි නොලැබෙන්නේ නම්, සේවය කළ ආයතනය පිහිටි ප්‍රදේශයේ දිස්ත්‍රික් කම්කරු කොමසාරිස්වරයා වෙත පැමිණිලි කළ හැකිය. පනතේ 8 වන වගන්තිය අනුව මහේස්ත්‍රාත් අධිකරණයේ නඩු පවරා එම මුදල් අය කර දීමට කොමසාරිස්වරයාට බලය ඇත. සේවායෝජකයා අධිකරණ නියෝගය පැහැර හරින්නේ නම්, ඔහුට දඩුවම් හෝ සිරදඬුවම් පවා නියම විය හැකිය.

ඔබේ වසර පහක කැපවීමට හිමි නීතිමය ගෞරවය සහ රැකවරණය ලබා ගැනීම ඔබේ අයිතියකි. ඔබේ සේවා කාලය වසර පහ ඉක්මවා ඇත්නම්, මෙම කරුණු පිළිබඳව ඔබ මීට පෙර දැනුවත්ව සිටියාද? ඔබේ අදහස් පහතින් සටහන් කරන්න.

7. සමාප්තිය

සාරාංශයක් ලෙස, 1983 අංක 12 දරන පාරිතෝෂික ගෙවීමේ පනත යනු ශ්‍රී ලාංකීය සේවකයින්ගේ මූල්‍ය අයිතිවාසිකම් සුරක්ෂිත කරන ප්‍රබලතම පලිහකි. වසර 5ක සේවා සීමාව, නිවැරදි ගණනය කිරීමේ ක්‍රමය සහ දින 30ක ගෙවීමේ නියමය පිළිබඳව ඔබ දැනුවත් වීම අත්‍යවශ්‍ය වේ.

ඔබ සේවා ස්ථානයෙන් සමුගන්නා මොහොතේදී මෙසේ අසන්න: "මගේ දහඩිය මහන්සියට ලැබිය යුතු නියම වටිනාකම ගැන මා අවධානයෙන් සිටිනවාද?" මතක තබා ගන්න, කම්කරු නීතිය පිළිබඳ නිසි දැනුවත්භාවය යනු ඔබේ අයිතිවාසිකම් දිනා ගැනීමට ඇති සැබෑ බලයයි.