කම්කරු ආරවුලක් විසඳාගැනීමට ඔබ දැනගත යුතු ක්‍රමවේදය

රැකියා ස්ථානයක් යනු විවිධ අදහස්, ආකල්ප සහ පෞරුෂයන් ගැටෙන සංකීර්ණ පරිසරයකි. මෙවැනි වටපිටාවක සේවකයා සහ සේවා යෝජකයා අතර විවිධ මතභේද හෝ ගැටුම් ඇතිවීම නොවැළැක්විය හැකිය. ඔබේ රැකියාව හදිසියේම අහිමි වුවහොත් හෝ සේවා ස්ථානය තුළ ඔබ යම් අසාධාරණයකට ලක්වුවහොත් ඔබට ඇති නීතිමය පිළිසරණ කුමක්ද? බොහෝ සේවකයන් මෙවැනි අවස්ථාවලදී අසරණ වන්නේ තමන් සතු අයිතිවාසිකම් සහ ඒ සඳහා ඇති නීතිමය ක්‍රියාදාමයන් පිළිබඳ නිසි අවබෝධයක් නොමැති බැවිනි. ශ්‍රී ලංකාවේ මෙවැනි ගැටලු විසඳීම සඳහා ඇති ප්‍රධානතම නීතිමය පදනම වන්නේ 1950 අංක 43 දරන කාර්මික ආරවුල් පනතයි. මෙම ලිපිය හරහා කම්කරු ආරවුලක් නිරවුල් කරගැනීම සඳහා ඔබ අනිවාර්යයෙන්ම දැනගත යුතු රහස් 5ක් වෘත්තීය මට්ටමින් විග්‍රහ කරමු.

1. කාර්මික ආරවුලක් යනු සරල සේවක-සේවා යෝජක ගැටුමක් පමණක් නොවේ

බොහෝ දෙනා සිතන්නේ කාර්මික ආරවුලක් යනු සේවකයෙකු සහ ඔහුගේ ස්වාමියා අතර ඇතිවන ආරවුලක් පමණක් කියාය. නමුත් කාර්මික ආරවුල් පනතේ 48 වන වගන්තියට අනුව මෙහි අර්ථය ඉතා පුළුල්ය.

• පාර්ශවයන්: ආරවුලක් සේවකයෙකු සහ සේවා යෝජකයෙකු අතර මෙන්ම, සේවා යෝජකයන් සහ සේවකයන් කණ්ඩායමක් අතර හෝ සේවකයන් සහ සේවකයන් අතර පවා ඇතිවිය හැකිය.
• විෂය පථය: මෙම පනත යටතේ රැකියාවක නියමයන් සහ කොන්දේසි, සේවා කාලය, සේවය සැපයීම හෝ සේවා සමාප්තිය (Termination) වැනි ඕනෑම කරුණක් කාර්මික ආරවුලකට විෂය විය හැකිය.
• නඩු තීන්දු විග්‍රහය: මේ පිළිබඳව 'උපාධි පුවත්පත් සමාගම' (Upaadhi Newspapers - ඇතැම් තැන්වල ශ්‍රීපාලි පුවත්පත් ලෙසද හැඳින්වේ) නඩුවේදී පැහැදිලි අර්ථකථනයක් ලබා දී ඇත. එහිදී අවධාරණය කෙරුණේ රැකියා නියුක්තියට අදාළ ඕනෑම ගැටුමක් කාර්මික ආරවුලක් ලෙස හඳුනාගත හැකි බවයි.

2. කම්කරු විනිශ්චය සභාවේ "සාධාරණ සහ යුක්ති සහගත" මූලධර්මය

සේවා සමාප්තියකට එරෙහිව සේවකයෙකුට සහන පැතිය හැකි ප්‍රධානතම ආයතනය කම්කරු විනිශ්චය සභාවයි. සාමාන්‍ය අධිකරණයක් නීතියේ අකුරටම (Strict Law) සීමා වෙද්දී, කම්කරු විනිශ්චය සභාව ක්‍රියාත්මක වන්නේ "සාධාරණ සහ යුක්ති සහගත භාවය" (Just and Equitable Principle) යන උතුම් මූලධර්මය මතය.

ශ්‍රී ලංකාවේ ශ්‍රේෂ්ඨාධිකරණය විසින් මෙම මූලධර්මය විවිධ නඩු තීන්දු හරහා තහවුරු කර ඇත:

• රිචඩ් පීරිස් සහ සමාගම එදිරිව විජේසිරිවර්ධන
• එක්සත් ඉංජිනේරු සේවක සංගමය එදිරිව දේවනායගම්
• සලීම් එදිරිව හැටන් නැෂනල් බැංකුව
• ලංකා ගමනාගමන මණ්ඩලය එදිරිව ගුණසිංහ

මෙම සියලු නඩු තීන්දු වල සාරාංශය වන්නේ, සේවා යෝජකයාට සේවය අවසන් කිරීමට නීතිමය අයිතියක් තිබුණද, එම පියවර සැබවින්ම සාධාරණ සහ යුක්ති සහගතද යන්න විමසා බැලීමට කම්කරු විනිශ්චය සභාවට බලය ඇති බවයි.

3. මාස 6ක තීරණාත්මක කාලසීමාව: ඔබ ප්‍රමාද වැඩිද?

සේවකයෙකු දැනගත යුතු වැදගත්ම "රහස" වන්නේ මෙයයි. ඔබේ සේවය අවසන් කිරීම අසාධාරණ යැයි හැඟේ නම්, ඒ වෙනුවෙන් සහනයක් පැතීමට ඔබට ඇති කාලය සීමිතය.

1950 කාර්මික ආරවුල් පනතට එක්වූ 2008 සංශෝධන ප්‍රකාරව, 31B(7) වගන්තිය අනුව කම්කරු විනිශ්චය සභාව වෙත කරන සෑම ඉල්ලීමක්ම සේවය අවසන් කළ දින සිට මාස හයක කාලයක් ඇතුළත ඉදිරිපත් කළ යුතුය.

උදාහරණය: ගයාන් සහ අකිල යන දෙදෙනාගේම සේවය 2024 දෙසැම්බර් 28 වන දින අවසන් කළේ යැයි සිතමු.

• ගයාන් 2025 පෙබරවාරි 28 දින තම නඩුව පවරයි. ඔහු මාස 6 සීමාව තුළ සිටින බැවින් ඔහුට සහන ලබාගත හැකිය.
• නමුත් අකිල සිය නඩුව පවරන්නේ 2025 ජූලි 28 දින නම්, ඔහු නියමිත කාලසීමාව ඉක්මවා ඇත. එහිදී ඔහුට තම අයිතිවාසිකම් අහිමි වීමට ඉහළ ඉඩක් පවතී.

4. නඩු මගට අමතරව ඇති විකල්ප විසඳුම් (ADR)

සෑම කාර්මික ආරවුලක්ම නඩු මගින් විසඳා ගත යුතු නොවේ. පනතේ 3 වන සහ 4 වන වගන්ති ප්‍රකාරව කම්කරු කොමසාරිස්වරයාට සහ අමාත්‍යවරයාට ආරවුල් විසඳීම සඳහා සුවිශේෂී බලතල ඇත:

• සාමූහික ගිවිසුම් (Collective Agreements): ආරවුලක් ඇතිවීමට පෙර හෝ පසුව සේවා යෝජකයා සහ වෘත්තීය සමිති අතර ඇති කරගන්නා එකඟතාවන්ය (5-10 වගන්ති).
• සමථය (Conciliation): කම්කරු කොමසාරිස්වරයාගේ මැදිහත් වීමෙන් දෙපාර්ශවය සාකච්ඡා මාර්ගයෙන් එකඟතාවයකට පැමිණීමයි (11-15 වගන්ති).
• බේරුම්කරණය (Arbitration):
  • ස්වේච්ඡා බේරුම්කරණය (Voluntary Arbitration): 3(1)(d) වගන්තිය යටතේ පාර්ශව දෙකේම එකඟතාව මත කම්කරු කොමසාරිස්වරයා විසින් යොමු කරනු ලබයි.
  • අනිවාර්ය බේරුම්කරණය (Compulsory Arbitration): 4(1) වගන්තිය යටතේ කම්කරු අමාත්‍යවරයාට ඇති බලතල අනුව, යම් ආරවුලක් "සුළු ආරවුලක්" ලෙස ඔහු සිතන්නේ නම්, පාර්ශවයන්ගේ කැමැත්ත නොමැති වුවද අනිවාර්ය බේරුම්කරණය සඳහා යොමු කළ හැකිය.

5. කම්කරු විනිශ්චය සභාවේ අධිකරණ බලය සහ CECB නඩු තීන්දුව

කම්කරු විනිශ්චය සභාව හුදෙක් පරිපාලන ආයතනයක් නොව සැබෑ අධිකරණ බලතල ක්‍රියාත්මක කරන ආයතනයකි. 'උපාධි පුවත්පත් සමාගම' (Upaadhi Newspapers) නඩුවේදී ශ්‍රේෂ්ඨාධිකරණය තීන්දු කළේ එහි සභාපතිවරුන් අධිකරණ නිලධාරීන් ලෙස සැලකිය යුතු බවයි.

තවත් සුවිශේෂී රහසක් වන්නේ, ඔබ සේවා අසාධාරණයක් සම්බන්ධයෙන් ශ්‍රේෂ්ඨාධිකරණයට මූලික අයිතිවාසිකම් (Fundamental Rights) පෙත්සමක් ඉදිරිපත් කර තිබුණද, එය කම්කරු විනිශ්චය සභාවේ නඩුවක් පවත්වාගෙන යාමට බාධාවක් නොවන බවයි. මධ්‍යම ඉංජිනේරු උපදේශන කාර්යාංශය (CECB) සම්බන්ධ නඩු තීන්දුවේදී තීන්දු වූයේ:

• මූලික අයිතිවාසිකම් යනු ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාවේ 3 වන පරිච්ඡේදය යටතේ ලැබෙන සහනයකි.
• කම්කරු විනිශ්චය සභාවේ සහනය යනු කාර්මික ආරවුල් පනත යටතේ ලැබෙන ව්‍යවස්ථාපිත (Statutory) සහනයකි. එබැවින් මෙම ක්‍රියාදාමයන් දෙකම සමගාමීව පවත්වාගෙන යාමට සේවකයාට නීතිමය අයිතිය ඇත.

නිගමනය සහ ඉදිරි දැක්ම

ශ්‍රී ලංකාවේ කම්කරු නීති පද්ධතිය සකස් වී ඇත්තේ සේවක අයිතීන් සුරක්ෂිත කරමින් කාර්මික සාමය සුරැකීම සඳහාය. කම්කරු විනිශ්චය සභා, බේරුම්කරණය සහ සමථකරණය වැනි මෙවලම් නිවැරදිව සහ නියමිත කාලසීමාව තුළ භාවිතා කිරීමෙන් ඔබට සිදුවන අසාධාරණයන් සඳහා සාධාරණ යුක්තිය ඉටු කරගත හැකිය.

වෘත්තීය ජීවිතයේදී ඇතිවන අභියෝග හමුවේ නොසැලී සිටීමට නම් නීතිමය සාක්ෂරතාව අත්‍යවශ්‍ය වේ. අවසාන වශයෙන් සිතා බැලීමට ඔබට මෙම පැනය යොමු කරමි: "නූතන තරඟකාරී රැකියා වෙළඳපොළ තුළ ඔබේ අයිතිවාසිකම් සහ නීතිමය පිළිසරණ පිළිබඳව ඔබ කොතරම් දුරට දැනුවත්ද?"