අතීත ශ්‍රී ලංකාවේ කෝපි සංස්කෘතිය [Coffee Mania in Ceylon]

අද අප සාමාන්‍ය පානයක් ලෙස රස විඳින කෝපි කෝප්පය පිටුපස, ශ්‍රී ලංකාවේ (එවකට සීලෝන්) ආර්ථික ඉතිහාසය උඩුයටිකුරු කළ ප්‍රබල කතාවක් සැඟවී තිබේ. 19 වන සියවසේදී මෙරට ඇති වූ "කෝපි සංස්කෘතිය" යනු හුදෙක් වගාවක් පමණක් නොව, ලංකාව ප්‍රථම වතාවට ගෝලීය ධනවාදී වෙළඳ චක්‍ර (Global Capitalist Cycles) සමඟ ඒකාබද්ධ වූ අවස්ථාවයි. මෙය ලංකාව ස්වයංපෝෂිත ආර්ථිකයක සිට "බාහිර යැපීම" (External Dependency) සහිත අපනයන ආර්ථිකයක් කරා පරිවර්තනය කළ තීරණාත්මක සංධිස්ථානයක් ලෙස හැඳින්විය හැකිය.

2. මුස්ලිම් වයින්: සුඛෝපභෝගී භාණ්ඩයක් පොදු භාණ්ඩයක් වූ අයුරු

කෝපි වල ආරම්භය 9 වන සියවසේ ඉතියෝපියාවේ සිට මධ්‍යධරණී කලාපය දක්වා විහිදේ. මුල් කාලීනව මෙය හැඳින්වුණේ "මුස්ලිම් වයින්" ලෙසිනි.

• මත්පැන් සඳහා ආදේශකය: අල් කුරානය මගින් මත්පැන් තහනම් කර ඇති බැවින්, කෝපි එහි "සන්සුන්, ප්‍රීතිමත් සහ උත්තේජක" ගුණය නිසා ඉස්ලාමීය ලෝකයේ ඉතා ජනප්‍රිය විය.
• උත්තේජක ගුණය: කෝපි වල ඇති කැෆේන් (Caffeine) නම් උත්තේජකය නිසා නිදිමත ගතිය මඟහැරෙන බැවින්, මුස්ලිම් සුෆිවරුන්ට සහ විද්වතුන්ට දීර්ඝ වේලාවක් යාඥා කිරීමට සහ පොත්පත් කියවීමට මෙය උපකාරී විය.
• ආර්ථික පරිණාමය: මුලින්ම ඉහළ පැළැන්තියට පමණක් සීමා වූ "සුඛෝපභෝගී භාණ්ඩයක්" (Luxury Good) වූ කෝපි, පසුව ලොව පුරා කාර්මික සමාජවල කම්කරුවන්ගේ පවා වෙහෙස නිවන "පොදු භාණ්ඩයක්" (Common Good) බවට පත් විය.

3. ගෝලීය වෙළඳ ආයතනවල උපත සහ කෝපි හල්

වර්තමාන ලෝකයේ දැවැන්ත මූල්‍ය ආයතන රැසක උපත සිදුවූයේ ලන්ඩනයේ කෝපි හල් තුළිනි.

• Lloyds of London: 1688 දී එඩ්වඩ් ලොයිඩ් (Edward Lloyd) විසින් ආරම්භ කළ කෝපි නිවස, වර්තමානයේ ලොව ප්‍රමුඛතම රක්ෂණ වෙළඳපොළක් බවට පත්ව තිබේ. මෙය එදා නාවිකයින්ට සහ වෙළඳුන්ට තොරතුරු හුවමාරු කර ගැනීමට තිබූ ප්‍රධාන මධ්‍යස්ථානයකි.
• ලංකාවේ ආයතනිකරණය: කෝපි කර්මාන්තයේ දියුණුවත් සමඟ ලංකාව තුළද ව්‍යාපාරික ආයතන ශක්තිමත් විය. ලංකා වාණිජ මණ්ඩලය (1839) සහ වැවිලිකරුවන්ගේ සංගමය (1854) ආරම්භ වූයේ මේ හරහාය.

4. 1840 දශකයේ 'කෝපි උමතුව' සහ බාහිර ආර්ථික කම්පන

1840 දශකයේදී ලංකාව තුළ ඇති වූ 'Coffee Mania' තත්ත්වය හුදෙක් දේශීය උන්මාදයක් නොව, ගෝලීය වෙළඳ රටාවන් මත රඳා පැවති එකකි.

"එකල ආයෝජකයින් සීමිත ප්‍රාග්ධනයක් අතැතිව ලංකාවට පැමිණ, අක්කර 200-300 බැගින් වූ විශාල වතු මිලදී ගැනීමට දැඩි උනන්දුවක් දැක්වූහ. එය සැබවින්ම කෝපි වෙනුවෙන් ඇති වූ උමතුවකි."

• ගෝලීය මිල උච්චාවචනය: 1844 දී බ්‍රසීලයෙන් සහ ජාවා දූපත්වලින් කෝපි සැපයුම අධික වීම නිසා මිල ගණන් පහත වැටුණි. එමෙන්ම 1847-1849 කාලයේ බ්‍රිතාන්‍යයේ ඇති වූ ආර්ථික අවපාතය නිසා ලංකාවේ කෝපි වලට තිබූ ඉල්ලුම දරුණු ලෙස කඩා වැටුණි.
• ප්‍රාග්ධන ගලා ඒම: මෙම අර්බුද මැද වුවද, 1838-43 කාලය තුළ වාර්ෂිකව පවුම් 100,000 ක ප්‍රාග්ධනයක් ලංකාවට ගලා ආ අතර 1844 වන විට උඩරට වතු 130 ක් පමණ බිහි වී තිබුණි.

5. දේශගුණික න්‍යාය: පාලන බලය සාධාරණීකරණය කිරීම

යටත්විජිත පාලකයින් වතු වගාව හුදු ආර්ථික ලාභයක් සඳහා පමණක් නොව, දේශපාලන මතවාදයක් තහවුරු කිරීමට ද යොදා ගත්හ. මෙය 'දේශගුණික න්‍යාය' (Climatic Theory) ලෙස හැඳින්වේ.

• දිව්‍යමය අයිතිය: පස සහ දේශගුණය වැනි සාධක මිනිස් පාලනයෙන් ඔබ්බට ගිය දේවල් බවත්, ඒවා පාලනය කිරීමේ හැකියාව ඇත්තේ දෙවියන් වහන්සේට පමණක් බවත් ඔවුහු තර්ක කළහ.
• සාධාරණීකරණය: බ්‍රිතාන්‍යයන් මෙම දේශගුණික සාධක හසුරුවමින් සාර්ථක වගාවක් සිදු කිරීම, දෙවියන් වහන්සේ ඔවුන්ට ලබා දුන් "දිව්‍යමය අයිතිවාසිකමක්" ලෙස හඳුන්වමින් ඔවුන්ගේ පාලන බලය සාධාරණීකරණය කළහ.

6. කෝපි අංගමාරය සහ තාක්ෂණික විප්ලවය

කෝපි කර්මාන්තයේ අවසානය සනිටුහන් කළ 'කෝපි අංගමාරය' (Hemileia vastatrix) 1869 දී වාර්තා වූ අතර, එය අපූරු ආර්ථික පරිවර්තනයකට ද මග පෑදීය.

• 90% ක පිරිවැය අඩු වීම: අර්බුදයට පෙර, 1850-1870 කාලය තුළ නව තාක්ෂණය භාවිතය නිසා කෝපි නිෂ්පාදන පිරිවැය 90% කින් පමණ අඩු කර ගැනීමට වැවිලිකරුවන් සමත් වී තිබුණි. මෙය ලංකාවේ වතු වගාවේ "රන්මය යුගය" විය.
• වගා විවිධාංගීකරණය: රෝගය නිසා 1880 දී අක්කර 252,431 ක් වූ කෝපි වගාව 1886 වන විට අක්කර 98,000 දක්වා අඩු විය. මෙහිදී වැවිලිකරුවන් තේ වගාවට පමණක් නොව, මැලේරියාව සඳහා ඖෂධ නිපදවීමට ගන්නා සින්කෝනා (Cinchona) සහ කොකෝවා වැනි වගාවන්ට ද යොමු විය.

7. නිගමනය: අතීතයෙන් පාඩමක්

කෝපි අංගමාරය සිදු නොවූයේ නම් ලංකාවේ ආර්ථිකය මීට වඩා වේගයෙන් ගමන් කිරීමට ඉඩ තිබුණි. 1870 දත්ත (GK$) වලට අනුව ලංකාවේ ඒක පුද්ගල දළ දේශීය නිෂ්පාදිතය 604 ක් වූ අතර, එය ඉන්දියාව (533) සහ චීනයට (530) වඩා ඉහළ අගයකි. කෙසේ වෙතත්, එය ජපානයට (737) වඩා පසුපසින් විය.

කෝපි ඉතිහාසය අපට කියා දෙන්නේ අපේ ආර්ථිකය ගෝලීය වෙළඳපොළේ "බාහිර කම්පන" වලට කොතරම් සංවේදී ද යන්නයි. අතීතයේ කෝපි උමතුව තුළින් අප උගත් නව තාක්ෂණය වැළඳ ගැනීම සහ අර්බුද හමුවේ වගාවන් වෙනස් කිරීමේ හැකියාව, වර්තමාන ආර්ථික අර්බුදයෙන් ගොඩ ඒමට ද අපට මහඟු ආදර්ශයක් සපයයි. 

මේ පිළිබඳ තවත් තොරතුරු දැන ගැනීමට අපගේ පහත වීඩියෝව නරඹන්න