වෙළඳපොළට රජයේ මැදිහත්වීමෙන් මිල සහ සැපයුම අතර තුළිතතාවය

වෙළඳපොළේ යම් භාණ්ඩයක මිල ඉහළ යන විට, ඇතැම් නිෂ්පාදන ක්ෂණිකව වෙළඳසැල් කරා ගලා එන අයුරුත්, තවත් සමහරක් සති ගණනාවක් යනතුරුත් හිඟව පවතින අයුරුත් ඔබ දැක තිබේද? මිල වෙනස් වීමට සාපේක්ෂව සැපයුම දක්වන මෙම සංවේදීතාව ආර්ථික විද්‍යාවේදී 'මිල සැපයුම් නම්‍යතාවය' (Price Elasticity of Supply) ලෙස හඳුන්වයි. මෙය හුදෙක් ශාස්ත්‍රීය සංකල්පයක් නොව, ව්‍යාපාරිකයෙකු ලෙස ඔබේ ලාභය තීරණය කරන, පාරිභෝගිකයෙකු ලෙස ඔබේ සාක්කුවට බලපාන, මෙන්ම රජයක ප්‍රතිපත්තිමය තීරණවල සාර්ථකත්වය මැන බලන ප්‍රායෝගික මිනුම්දණ්ඩකි.

මිල සහ සැපයුම අතර ඇති මෙම අදෘශ්‍යමාන බලවේගය ක්‍රියාත්මක වන ප්‍රධාන ආකාර 6ක් පිළිබඳව අපි ගැඹුරින් විමසා බලමු.

1. කාලය: සැපයුමේ නම්‍යශීලීභාවය තීරණය කරන ප්‍රධාන සාධකය

මිල ඉහළ ගිය සැනින් නිෂ්පාදනය ඉහළ නැංවීමට නිෂ්පාදකයෙකුට සැමවිටම නොහැක. සැපයුම වෙනස් කිරීමට ලැබෙන කාලය මත එහි නම්‍යතාවය තීරණාත්මක ලෙස වෙනස් වේ. නිදසුනක් ලෙස, පැළ තවානක පැළයක මිල එකවරම රුපියල් 1,000 දක්වා ඉහළ ගියද, එම මොහොතේම අලුතින් පැළ නිෂ්පාදනය කළ නොහැක. සැපයුම නම්‍යශීලී වීමට කාලය අවශ්‍ය වේ.

සැපයුමේ කාල රාමු පිළිබඳ විග්‍රහය:

• මොහොතේ කාලය (Momentary period): සැපයුම සම්පූර්ණයෙන්ම ස්ථාවරය (Fixed supply). මිල කොතරම් වෙනස් වුවද සැපයුම වෙනස් කළ නොහැක.
• කෙටි කාලය (Short run): පවතින යන්ත්‍ර සූත්‍ර සහ ශ්‍රමය උපරිමයෙන් යොදාගනිමින් සැපයුම යම් ප්‍රමාණයකට වෙනස් කළ හැකි වුවද, එය තවමත් අනම්‍ය (Inelastic) මට්ටමක පවතී.
• දිගු කාලය (Long run): නව යන්ත්‍ර සූත්‍ර මිලදී ගනිමින් සහ නිෂ්පාදන ධාරිතාව පුළුල් කරමින් සැපයුම ඉතා නම්‍යශීලී (Elastic) ලෙස වෙනස් කළ හැකිය.

2. අතිරික්ත ධාරිතාව සහ තොග පවත්වා ගැනීම (Spare Capacity & Inventories)

ව්‍යාපාරයක සැපයුම් නම්‍යතාවය කෙරෙහි බලපාන තවත් අතිශය වැදගත් සාධක දෙකක් තිබේ:

• අතිරික්ත නිෂ්පාදන ධාරිතාව (Spare Production Capacity): යම් ආයතනයක් තම උපරිම ධාරිතාවයෙන් ක්‍රියාත්මක නොවන අවස්ථාවක (උදා: වැඩ නොකරන යන්ත්‍ර සූත්‍ර තිබීම), මිල ඉහළ යන විට ඉතා ඉක්මනින් නිෂ්පාදනය වැඩි කළ හැකිය. එවිට සැපයුම නම්‍යශීලී වේ. නමුත් දැනටමත් උපරිම ධාරිතාවයෙන් ක්‍රියාත්මක වන්නේ නම්, සැපයුම වැඩි කිරීම අපහසු බැවින් එය අනම්‍ය වේ.
• තොග පවත්වා ගැනීම (Stocks/Inventories): නිෂ්පාදකයා සතුව අමතර තොග පවතී නම්, වෙළඳපොළ මිල ඉහළ ගිය සැනින් ඒවා නිකුත් කර සැපයුම ඉහළ නැංවිය හැකිය. එබැවින් වැඩි තොග ප්‍රමාණයක් පවතින විට කෙටි කාලීන සැපයුම වඩාත් නම්‍යශීලී වේ.

3. නිෂ්පාදන සාධක හුවමාරුවේ 'පිරිවැය' රහස (The Magic of Factor Substitution)

යම් නිෂ්පාදනයක් සඳහා යොදාගන්නා ශ්‍රමය සහ යන්ත්‍ර සූත්‍ර වෙනත් නිෂ්පාදනයක් සඳහා පහසුවෙන් මාරු කළ හැකි නම්, එම ව්‍යාපාරයේ සැපයුම ඉතා නම්‍යශීලී වේ.

• පහසුවෙන් මාරු කළ හැකි අවස්ථා: බිස්කට් නිෂ්පාදනය කරන ආයතනයකට අවශ්‍ය නම් අඩු පිරිවැයකින් කේක් නිෂ්පාදනයට මාරු විය හැකිය. මන්දයත් ඒ සඳහා යොදාගන්නා අමුද්‍රව්‍ය, සේවකයින්ගේ දැනුම සහ උඳුන් බොහෝ දුරට සමාන බැවිනි.
• මාරු කිරීමට අපහසු අවස්ථා: බිස්කට් නිෂ්පාදනය කරන යන්ත්‍ර මගින් වතුර බෝතල් නිෂ්පාදනය කළ නොහැක. මේ සඳහා නිෂ්පාදන සාධක මාරු කිරීම අධික පිරිවැයක් සහිත (High cost) සහ දුෂ්කර ක්‍රියාවලියක් බැවින් සැපයුම අනම්‍ය වේ.

4. බදු බර: ඇත්තටම එය දරන්නේ කවුද? (The Hidden Burden of Taxation)

රජය නිෂ්පාදකයෙකු මත බදු පැනවූ විට, එම බදු බර පාරිභෝගිකයා සහ නිෂ්පාදකයා අතර බෙදී යයි. මෙහිදී සැපයුම් වක්‍රය වමට විතැන් වන අතර නිෂ්පාදනය අධෛර්යමත් වේ.

නිදසුනක් ලෙස, ඩොලර් 60,000කට අලෙවි වන සුඛෝපභෝගී බෝට්ටුවක් (Luxury boat) සලකමු. රජය ඩොලර් 20,000ක බද්දක් පැනවූ පසු වෙළඳපොළ මිල ඩොලර් 70,000 දක්වා ඉහළ යයි.

• පාරිභෝගිකයා: මිල ඩොලර් 10,000කින් වැඩි වූ නිසා ඔහු බද්දෙන් කොටසක් දරයි.
• නිෂ්පාදකයා: බෝට්ටුව ඩොලර් 70,000කට විකුණා ඩොලර් 20,000ක බද්ද ගෙවූ පසු නිෂ්පාදකයාට ඉතිරි වන්නේ ඩොලර් 50,000කි. පෙර ලැබුණු ඩොලර් 60,000ට වඩා මෙය ඩොලර් 10,000ක අඩුවීමකි. එනම් ඉතිරි බදු බර නිෂ්පාදකයා විසින් 'අවශෝෂණය' කර ගනු ලැබ ඇත.

5. මිල සීමා කිරීම සහ 'හිඟයේ' උගුල (The Trap of Price Ceilings)

භාණ්ඩ මිල ඉහළ යන විට රජය විසින් පනවන 'උපරිම මිල පාලනය' (Price Ceiling) සැමවිටම පාරිභෝගිකයාට වාසිදායක නොවේ. මිල පාලනයක් යනු වෙළඳපොළ සමතුලිත මිලට පහළින් (Below equilibrium) පනවනු ලබන සීමාවකි.

මෙය පාරිභෝගිකයාට ලැබෙන වක්‍ර සහනාධාරයක් ලෙස පෙනුනද, එය නිෂ්පාදකයා මත පැටවෙන වක්‍ර බද්දක් බඳුය. අඩු ලාභය නිසා නිෂ්පාදකයින් සැපයුම සීමා කරන අතර, අඩු මිල නිසා පාරිභෝගික ඉල්ලුම ඉහළ යයි. මෙහි අවසාන ප්‍රතිඵලය වන්නේ වෙළඳපොළ තුළ බරපතල භාණ්ඩ හිඟයක් (Shortage) නිර්මාණය වීමයි.

6. ස්වභාවික සහ කෘත්‍රිම සීමාවන් (Natural and Artificial Limits)

මිල කොතරම් ඉහළ ගියත් සැපයුම කිසිසේත්ම වැඩි කළ නොහැකි විශේෂ අවස්ථා තිබේ. එවිට සැපයුම පූර්ණ අනම්‍ය (Perfectly Inelastic) වේ.

• ස්වභාවික සීමාවන්: ලෝකයේ පවතින සීමිත ස්වභාවික සම්පත් (උදා: මුළු ජල ප්‍රමාණය) මෙයට අයත් වේ.
• කෘත්‍රිම සීමාවන්: පේටන්ට් බලපත්‍ර (Patents) සහ රජයේ නීතිමය සීමාවන් (නීතිමය කෝටා) මගින් නිෂ්පාදකයින්ට අවශ්‍ය වුවද සැපයුම වැඩි කිරීමට ඇති ඉඩකඩ අහුරා දමයි. (උදා: ඉන්ධන කෝටා ක්‍රමය).

සමාප්තිය

වෙළඳපොළ බලවේග තීරණය වීමේදී සැපයුම්කරුගේ පැත්තෙන් සිතා බැලීම ඉතා වැදගත් වේ. සැපයුම් නම්‍යතාවය පිළිබඳ අවබෝධයකින් තොරව ගනු ලබන ප්‍රතිපත්තිමය තීරණ බොහෝ විට වෙළඳපොළ අසමතුලිතතාවයට මඟ පාදයි.

සිතන්නට යමක්: ඊළඟ වතාවේ ඔබ මිලදී ගන්නා භාණ්ඩයක මිල රජය විසින් පාලනය කළහොත්, එය ඔබට සැබවින්ම ලැබුණු වාසියක්ද? නැතිනම් නුදුරේදීම එම භාණ්ඩය වෙළඳපොළෙන් අතුරුදහන් වීමේ (හිඟයක) පෙරනිමිත්තක්ද?

වැඩි දුර තොරතුරු සඳහා පහත වීඩියෝව නරබන්න -