ශ්‍රී ලංකාවේ නීති මූලාශ්‍ර

Introduction: නීතිය යනු නීති පොතක් පමණක්ද?

නීතිය යැයි කී විට බොහෝ දෙනෙකුට සිතෙන්නේ දූවිලි බැඳුණු, ඝනකම් පොත්පත්වල පමණක් ලියැවී ඇති, කිසිදා වෙනස් නොවන දැඩි නීතිරීති මාලාවක් ගැනය. නමුත් ශ්‍රී ලංකාවේ අධිකරණ ශාලා තුළ දිගහැරෙන යථාර්ථය ඊට වඩා බෙහෙවින් වෙනස් ය. එය ගලින් නෙළූ පුවරුවකට වඩා, අතීත තීන්දු නම් භූ දර්ශනයෙන් සහ වර්තමාන යුක්තියේ දිය වැලෙන් හැඩගැසෙන ගලා යන ගංගාවක් වැනිය.

මෙම ලිපියේ අරමුණ වන්නේ, නීතිමය විග්‍රහයන්ට අනුව, ශ්‍රී ලංකාවේ නීතිය හැඩගස්වන, ඔබව වඩාත් පුදුමයට පත් කළ හැකි සහ බැලූ බැල්මට නොපෙනෙන මූලධර්ම පහක් හෙළිදරව් කිරීමයි.

--------------------------------------------------------------------------------

1. අපේ නීතිය භාෂා දෙකකින් කතා කරයි: ඉංග්‍රීසි සහ ලන්දේසි

ශ්‍රී ලංකාවේ නීති පද්ධතිය සුවිශේෂී වන්නේ එය ප්‍රධාන නීති සම්ප්‍රදායන් දෙකක අගනා සම්මිශ්‍රණයක් වීම නිසාය: ලන්දේසීන්ගෙන් උරුම වූ රෝම-ලන්දේසි නීතිය සහ බ්‍රිතාන්‍යයන්ගෙන් ලැබුණු ඉංග්‍රීසි පොදු නීතිය.

මෙම සම්ප්‍රදායන් දෙක අතර ඇති මූලික වෙනස නම්, ඒවා නීතියේ මූලාශ්‍ර දකින ආකාරයයි.

• රෝම-ලන්දේසි නීතිය: සම්ප්‍රදායිකව, මෙම ක්‍රමය නීති විශාරදයින් සහ විද්වතුන් විසින් රචිත ග්‍රන්ථවල සඳහන් මත (Opinions of Writers) සඳහා ඉහළ වටිනාකමක් ලබා දෙයි.
• ඉංග්‍රීසි පොදු නීතිය: මෙම ක්‍රමය ප්‍රධාන වශයෙන්ම පදනම් වන්නේ අතීතයේදී ඉහළ අධිකරණ විසින් ලබා දුන් නඩු තීන්දු (Judicial Precedent) මතය.

මෙම අපූර්ව මිශ්‍රණය නිසා, "ඉංග්‍රීසි පොදු නීතියේ මූල ධර්ම සහ රෝමලන්දේසි නීතියේ සම්ප්‍රදායන්ගේ අතීය සම්මිෂණයක්" ලෙස අපේ නීතිය ක්‍රියාත්මක වේ. මෙයින් අදහස් වන්නේ ශ්‍රී ලාංකික නීතිඥයෙකුට තම නඩුව ජයගැනීම සඳහා වසර 300ක් පැරණි ලන්දේසි නීති ග්‍රන්ථයක් මෙන්ම, පසුගිය වසරේ ශ්‍රේෂ්ඨාධිකරණය දුන් නඩු තීන්දුවක්ද එකවර උපුටා දැක්විය හැකි බවයි. මෙය පුරවැසියෙකුගේ අයිතිවාසිකම් ආරක්ෂා කිරීමට පුළුල් පරාසයක තර්ක ගොඩනැගීමට ඉඩ සලසයි.

2. අතීත නඩු තීන්දු ඉතිහාසය පමණක් නොවේ—එය නීතියයි

ශ්‍රී ලංකාවේ අධිකරණ පද්ධතිය තුළ ඉංග්‍රීසි පොදු නීතියෙන් ලැබුණු ප්‍රබලතම මූලධර්මය නම් අධිකරණ පූර්ව නිදර්ශන න්‍යායයි (doctrine of stare decisis). සරලව කිවහොත්, මෙහි අර්ථය නම් ඉහළ අධිකරණයක් විසින් යම් නඩුවකදී ලබා දෙන තීන්දුවක්, අනාගතයේදී සමාන කරුණු සහිත නඩුවක් විභාග කරන සියලුම පහළ අධිකරණ සඳහා බැඳී පවතින නීතියක් බවට පත්වීමයි.

මෙය හරියට සමාගමක ප්‍රධාන කාර්යාලයෙන් නිකුත් කරන චක්‍රලේඛයක් සියලුම ශාඛා කාර්යාලවලට අනිවාර්යයෙන්ම පිළිපැදීමට සිදුවීම වැනිය. අපගේ අධිකරණ ධූරාවලිය දෙස බැලූ විට මෙය පැහැදිලි වේ:

1. ශ්‍රේෂ්ඨාධිකරණය
2. අභියාචනාධිකරණය
3. මහාධිකරණය
4. දිසා අධිකරණය/මහේස්ත්‍රාත් අධිකරණය

මෙහිදී ශ්‍රේෂ්ඨාධිකරණය දෙන තීන්දුවක් අනෙකුත් සියලුම අධිකරණවලට බැඳී පවතී. අභියාචනාධිකරණයේ තීන්දුවක් ඊට පහළින් ඇති මහාධිකරණ ඇතුළු අනෙකුත් අධිකරණවලට බැඳී පවතී. මෙම "ඉහළ සිට පහළට" ක්‍රියාත්මක වන බැඳීම, නීතිය ක්‍රියාත්මක වීමේදී ස්ථාවරත්වය, පුරෝකථනය කිරීමේ හැකියාව සහ සියලු දෙනාටම එක හා සමානව සැලකීම (සාධාරණත්වය) සහතික කරයි.

3. විනිසුරුවරයෙකුගේ සෑම වචනයක්ම නීතිය නොවේ—වැදගත් වන්නේ 'මූලික හේතුව' පමණි

ඉහළ අධිකරණයක තීන්දුවක් පහළ අධිකරණවලට බැඳී පවතින බව සත්‍යයකි. නමුත් එම තීන්දුවේ ලියැවී ඇති සෑම වචනයක්ම නීතිය බවට පත්වන්නේ නැත. නඩු තීන්දුවක කොටස් දෙකක් ඇති අතර, ඉන් එකක් පමණක් බැඳීමේ බලය දරයි.

1. Ratio decidendi (තීන්දුවේ හරය): මෙය නඩුව විසඳීම සඳහා විනිසුරුවරයා යොදාගත් මූලික නීතිමය හේතුව හෝ තර්කයයි. නඩුවේ අවසන් තීරණයට පැමිණීමට අත්‍යවශ්‍ය වූ නීතිමය මූලධර්මය මෙයයි. බැඳීමේ බලය ඇත්තේ මෙම කොටසට පමණි.
2. Obiter dicta (ආගන්තුක ප්‍රකාශ): මෙහි අරුත "අනියම් ලෙස කියූ දේ" යන්නයි. විනිසුරුවරයා විසින් නඩුවට අදාළව කරන ලද අමතර විග්‍රහ, අදහස්, උපකල්පන හෝ අනාගතය සඳහා දෙන උපදෙස් වැනි දෑ මීට අයත් වේ. මේවා නඩුවේ අවසන් තීරණයට කෙළින්ම බල නොපායි. මෙම කොටසට බැඳීමේ බලයක් නැති නමුත්, එයට ඒත්තු ගැන්වීමේ බලයක් (persuasive) තිබිය හැකිය.

ශ්‍රීනි සිල්වා එදිරිව ඉද්දමල්ගොඩ නඩුව මීට කදිම උදාහරණයකි. පොලිස් අත්අඩංගුවේදී සැමියා මියයාම නිසා ඔහුගේ බිරිඳ විසින් මෙම නඩුව ගොනු කරන ලදී.

• Ratio Decidendi: ඇගේ සැමියාගේ සහ ඇගේ ජීවත් වීමේ මූලික අයිතිය කඩ වී ඇති බවට අධිකරණය දුන් තීරණය, මෙම නඩුවේ හරය විය.
• Obiter Dicta: තීන්දුව ලබා දෙන අතරතුර, "පොලිස් නිලධාරීන් මීට වඩා වෘත්තීය ගරුත්වයකින් යුතුව ක්‍රියා කළ යුතුයි" යනුවෙන් විනිසුරුවරයා කළ ප්‍රකාශය, නඩුවේ හරයට අමතරව කළ ආගන්තුක ප්‍රකාශයකි.

මෙම වෙනස නිසා, නඩු තීන්දුවක් කියවන විට, එහි කුමන කොටස සැබවින්ම "නීතිය" ලෙස සලකන්නේද යන්න වටහා ගැනීම, පුරවැසියෙකුගේ අයිතිවාසිකම් තහවුරු කිරීමට අත්‍යවශ්‍ය වේ.

4. 'අපට වැරදුණා' යැයි ශ්‍රේෂ්ඨාධිකරණයට පවා පැවසිය හැකිය

අධිකරණ පූර්ව නිදර්ශන න්‍යාය යනු ගලින් නෙළූවක් නොවේ. නීතියේ ඇති වැදගත්ම ලක්ෂණයක් නම්, වැරදි නිවැරදි කර ගනිමින් යුක්තිය තහවුරු කිරීමට ඊට ඇති හැකියාවයි. ඉහළ අධිකරණයකට, තමන් විසින්ම හෝ පහළ අධිකරණයක් විසින් අතීතයේදී ලබා දුන් තීන්දුවක් නෛතික වශයෙන් දෝෂ සහිත යැයි තීරණය කර එය බල රහිත කිරීමට හැකිය. මෙය "නිෂ්ප්‍රභා කිරීම" (Overruling) ලෙස හැඳින්වේ.

මීට ඇති ප්‍රබලතම උදාහරණය නම් අබේසුන්දර එදිරිව අබේසුන්දර (1998) නඩුවයි. මෙහිදී, වසර 30කට අධික කාලයක් පුරා නීතිය ලෙස පැවති නීතිපති එදිරිව රීඩ් නඩුවේ තීන්දුව අධිකරණය විසින් නිෂ්ප්‍රභා කරන ලදී. රීඩ් නඩුවේ තීරණය වී තිබුණේ, සාමාන්‍ය විවාහ නීතිය යටතේ විවාහ වූ අයෙකු, පසුව ඉස්ලාම් ආගමට හැරී දෙවන විවාහයක් කර ගැනීම නීත්‍යානුකූල බවයි. නමුත් අබේසුන්දර නඩුවේදී ශ්‍රේෂ්ඨාධිකරණය එම තීරණය වැරදි බවට තීන්දු කළේය.

"වසර 30ක් පැවති රීඩ් එදිරිව නීතිපති නඩුවෙන් දෙන ලද නඩුතීන්දුව නිෂ්ප්‍රභා කොට (Overruling) නව නීති තීරණයක් දෙනවා."

මෙම තීරණය මගින්, එක් විවාහ නීතියක් යටතේ විවාහ වූ සියලු පුරවැසියන්ට, පසුව ආගම මාරු කළද, එම නීතියම අදාළ විය යුතු බවට වූ මූලධර්මය ශක්තිමත් කළේය. මෙය පෙන්නුම් කරන්නේ අසාධාරණයක් වැළැක්වීමට නීතියට තමන්වම නිවැරදි කර ගැනීමේ හැකියාව ඇති බවයි.

5. නීතිමය තීරණයක් 'නොදැනුවත්කම නිසා' ලබා දුන්නේ නම් එය නොසලකා හැරිය හැකිය

පූර්ව නිදර්ශන න්‍යායේ ඇති වඩාත්ම පුදුම සහගත ව්‍යතිරේකය නම් Per Incuriam රීතියයි. මෙය තේරුම් ගැනීමට සිතන්න: ගාල්ලේ මහාධිකරණ විනිසුරුවරයෙක් යම් තීන්දුවක් දෙනවා. නමුත් එම තීන්දුව දීමේදී, එම විෂය සම්බන්ධයෙන්ම ශ්‍රේෂ්ඨාධිකරණය මීට පෙර ලබාදුන් තීරණයක් ගැන ඔහු දැනුවත්ව සිටියේ නැහැ. එවිට, ගාල්ලේ විනිසුරුවරයාගේ තීන්දුව 'per incuriam' ලෙස සැලකෙන අතර, එය අනුගමනය කිරීමට නීතිමය බැඳීමක් නැත.

Per Incuriam යන්නෙහි සරල අර්ථය නම්, "නොසැලකිල්ල නිසා" හෝ "නොදැනුවත්කම නිසා" යම් අධිකරණ තීන්දුවක් ලබා දී ඇත්නම්, එම තීන්දුවට බැඳීමේ බලයක් නොමැති බවයි. යම් තීන්දුවක් එසේ සැලකීමට ප්‍රධාන හේතු දෙකක් ඇත:

1. අදාළ නඩුවට බලපාන, පාර්ලිමේන්තුව විසින් සම්මත කළ ව්‍යවස්ථාවක් (statute) පිළිබඳව පෙර අධිකරණය දැනුවත්ව නොසිටීම.
2. ඊටත් වඩා ඉහළ අධිකරණයක් විසින් ලබා දුන් බැඳී පවතින තීන්දුවක් පිළිබඳව පෙර අධිකරණය නොදැනුවත්ව සිටීම හෝ එය අමතක කර තීන්දුව ලබා දීම.

එංගලන්තයේ (Young V. Bristol Aeroplane Co. Ltd) සහ ශ්‍රී ලංකාවේ (Bandahamy V. Senanayake) අධිකරණ යන දෙකම මෙම රීතිය භාවිත කර, පැහැදිලිවම දෝෂ සහිත වූ පූර්ව නඩු තීන්දු අනුගමනය කිරීමෙන් වැළකී සිට ඇත. මෙම රීතිය නිසා, නීතියේ වැරදි නිවැරදි කිරීමට අධිකරණයටම ඇති හැකියාව තහවුරු වන අතර, සාමාන්‍ය පුරවැසියාට අසාධාරණයක් වීමට ඇති ඉඩකඩ වැළකේ.

--------------------------------------------------------------------------------

Conclusion: නීතිය යනු ජීවමාන සංවාදයකි

මෙම කරුණු පහෙන් පැහැදිලි වන්නේ ශ්‍රී ලංකාවේ නීතිය යනු දූවිලි බැඳුණු පොත්වල ලියැවුණු නිශ්චල නීති මාලාවක් නොව, විවිධ නීති සම්ප්‍රදායන්, අතීත නඩු තීන්දු සහ යුක්තිය ඉටුකිරීමේ අවශ්‍යතාවය අතර සිදුවන නිරන්තර සංවාදයක් μέσαින් විකාශනය වන ජීවමාන පද්ධතියක් බවයි. එය අතීතයට ගරු කරන අතරම, වර්තමාන අසාධාරණයන් නිවැරදි කර ගැනීමට සහ අනාගතයට හැඩගැසීමට නිරතුරුවම උත්සාහ දරයි.

නීතිය මෙලෙස නිරන්තරයෙන් විකාශනය වන දෙයක් නම්, වර්තමානයේ අප නැවත සලකා බැලිය යුතු යැයි ඔබ සිතන පැරණි නීතිමය මූලධර්මය කුමක්ද?

මේ පීලිබඳ තවත් තොරතුරු ඇතුලත් අපගේ BLMTalks Podcast වැඩසටහන පහතින් නරඹන්න