වචනවලින් නොකියා හදවතටම දැනෙන්න ලියන හෙමිංවේගේ 'අයිස්බර්ග් න්‍යායේ': රහස

1. හැඳින්වීම

සාහිත්‍ය ලෝකයේ බොහෝ ලේඛකයන් චරිතයක වේදනාව හෝ හැඟීම් විස්තර කිරීමට වචන දහස් ගණනක් වැය කරද්දී, අර්නස්ට් හෙමිංවේ (Ernest Hemingway) කළේ වචන අතහැරීමයි. ඔහු 'Soldier's Home' වැනි කෙටිකතාවලදී පාඨකයාට කතා කළේ මතුපිටින් පෙනෙන සරල වචනවලට වඩා, ඒ යට සැඟවුණු නිහඬතාවය තුළිනි. නිර්මාණාත්මක ලිවීමේ උපදේශකයෙකු ලෙස මම සැමවිටම පවසන්නේ, හොඳම ලේඛකයා යනු සියල්ල පවසන්නා නොව, පාඨකයාට සිතීමට ඉඩ හරිමින් අත්‍යවශ්‍ය දේ පමණක් ඉතිරි කරන්නා බවයි. හෙමිංවේගේ මෙම අද්විතීය 'අයිස්බර්ග් න්‍යාය' (Iceberg Theory) යනු හුදෙක් ලිවීමේ උපක්‍රමයක් නොව, වචනවලින් එපිට ඇති ගැඹුරු ජීවන සත්‍යයන් පාඨක හදවතටම කා වැද්දීමේ ප්‍රබල මෙවලමකි.

2. අයිස්බර්ග් න්‍යාය: මතුපිට පෙනෙන දෙයට වඩා සැඟවුණු ගැඹුර

අයිස්බර්ග් න්‍යාය වටහා ගැනීමට නම්, සාගරයේ පාවෙන අයිස් කන්දක් ගැන සිතන්න. එහි මතුපිටට පෙනෙන්නේ සම්පූර්ණ ප්‍රමාණයෙන් 1/8ක් වැනි ඉතා සුළු කොටසක් පමණි. ඉතිරි 7/8ක්ම සැඟවී ඇත්තේ ජලයට යටිනි. හෙමිංවේගේ ලිවීමේ ශෛලිය ද මෙසේය; ඔහු වචන හරහා ලබා දෙන්නේ 'මතුපිට දත්ත' (Surface details) පමණි. නමුත් කතාවේ සැබෑ හැඟීම්, ඉතිහාසය සහ ගැඹුරු අර්ථයන් (Subtext) පවතින්නේ එම වචන අතර සැඟවුණු ජලයෙන් යට වූ කොටසේය.

"Death in the Afternoon" කෘතියේදී ඔහු මෙය ඉතා පැහැදිලිව විග්‍රහ කළේය:

"ප්‍රබන්ධ ලේඛකයෙකු තමා ලියන විෂය පිළිබඳව ප්‍රමාණවත් තරම් දන්නේ නම්, ඔහු තමා දන්නා ඇතැම් කරුණු මඟ හැරිය හැකිය. ලේඛකයා සැබෑ ලෙසම ලියන්නේ නම්, ඔහු ඒවා සඳහන් කළා සේම ප්‍රබල ලෙස පාඨකයාට එම කරුණු දැනෙනු ඇත. අයිස් කන්දක චලිතයේ ඇති ගාම්භීරත්වය (Dignity of movement) රඳා පවතින්නේ එයින් අටෙන් එකක් පමණක් ජලයට ඉහළින් තිබීම මතය."

3. සරල වචන සහ කොන්ක්‍රීට් නාමපදවල ඇති බලය

හෙමිංවේ අලංකාරික විශේෂණ පදවලින් තම ලේඛනය සැරසීම ප්‍රතික්ෂේප කළේය. ඔහු භාවිතා කළේ ඉතා සරල වාක්‍ය (Simple sentences) සහ 'කොන්ක්‍රීට් නාමපද' (Concrete nouns) ය. "Soldier's Home" කතාවේ ක්‍රෙබ්ස්ගේ (Krebs) චරිතය දෙස බලන්න. හෙමිංවේ ඔහුගේ මානසික වියවුල ගැන දීර්ඝ විස්තර කරන්නේ නැත. ඒ වෙනුවට ඔහු භාවිතා කරන්නේ පූල් කාමරය (Pool room), පුස්තකාලය (Library) සහ ක්ලැරිනට් එක (Clarinet) වැනි සරල වස්තූන්ය.

මේවා හුදු වචන නොවේ. ක්‍රෙබ්ස් සිය පූල් ක්‍රීඩාවේ හෝ ක්ලැරිනට් වාදනයේ යෙදෙන ආකාරය විස්තර කිරීම හරහා, යුද්ධයෙන් පසු ඔහු තුළ ඇති වූ ශූන්‍යතාවය සහ සමාජයෙන් වෙන්වී සිටීමට ගන්නා උත්සාහය හෙමිංවේ මතු කරයි. මෙහිදී මතුපිටින් පෙනෙන '1/8' කොටස වන්නේ ඔහුගේ දෛනික චර්යාවයි. නමුත් ජලයට යටින් පවතින '7/8' කොටස වන්නේ ඔහු තුළ ඇති යුධ කම්පනය (Trauma) සහ තමා අත්විඳි සැබෑ අත්දැකීම් ලෝකයට පැවසීමට නොහැකි වීම නිසා ඇති වූ බිඳවැටීමයි.

4. සංවාදය සහ අර්ථලෝපය: නොකියූ සත්‍යයේ පිළිකුල

හෙමිංවේගේ සංවාද හුදු තොරතුරු හුවමාරුවක් නොවේ. "Soldier's Home" කතාවේ ක්‍රෙබ්ස් සහ ඔහුගේ මව අතර ඇති වන සංවාදය මෙයට කදිම නිදසුනකි. යුද්ධයෙන් පසු පැමිණි ක්‍රෙබ්ස් හට සිය අත්දැකීම් ගැන සත්‍යය පැවසීමට ඉඩක් නැත. මක්නිසාද යත් 'වීරයන් පිළිගැනීමේ' කාලය ඒ වන විටත් අවසන් වී තිබූ බැවිනි. ඔහුට සිදු වන්නේ අන් අයව සතුටු කිරීම සඳහා බොරු කීමටයි. මෙම බොරු පැවසීම නිසා ඔහු තුළ සිය අත්දැකීම් කෙරෙහි 'පිළිකුලක්' (Nausea) ඇති වේ. ඔහුගේ අභ්‍යන්තරයේ තිබූ "වටිනා, සන්සුන් ගුණය" (Cool, valuable quality) එම බොරු නිසා විනාශ වී යයි.

මව ඔහුට මෝටර් රථය පැදවීමට අවසර දෙන ලෙස පියාගෙන් ඉල්ලා සිටීම මෙහි 'මතුපිට' සිදුවීමයි. නමුත් මෙහි යටි අර්ථය වන්නේ මව ඔහුව නැවත සමාජගත කිරීමට (Socialization) සහ පාලනය කිරීමට දරන උත්සාහයයි. මෙය හුදෙක් මෝටර් රථයක් ගැන කතාවක් නොව, මව සහ පුතා අතර ඇති බල අරගලය (Power dynamics) පිළිබඳ කතාවකි. මව ඔහුගෙන් "ඔයා මට ආදරේද?" කියා ඇසූ විට ඔහු දෙන පිළිතුර අතිශය තීරණාත්මක ය:

"නැහැ," ක්‍රෙබ්ස් පැවසීය.

මෙම කෙටි වචනය තුළ යුද්ධය විසින් මරා දමන ලද මිනිස් බැඳීම්වල බර සැඟවී තිබේ. ඔහු එය පවසන්නේ සිය මවට වෛර කරන නිසා නොව, ජීවිතයේ ඇති සංකීර්ණ බැඳීම් දරා ගැනීමට ඔහුට ඇති නොහැකියාව නිසාය.

5. පාඨකයා සහභාගී කරවා ගැනීම: 'පෙන්වීමට' එහා ගිය 'සෙවනැල්ල'

අයිස්බර්ග් න්‍යාය සහ සාමාන්‍ය "Show, Don't Tell" (පෙන්වන්න, විස්තර නොකරන්න) නීතිය අතර සියුම් වෙනසක් ඇත. සාමාන්‍යයෙන් "සාරා කෝපයෙන් සිටියාය" යන්න වෙනුවට "සාරා දොර හයියෙන් වසා යතුරු වීසි කළාය" යන්න ලිවීම 'පෙන්වීමකි'. නමුත් අයිස්බර්ග් න්‍යාය මීට වඩා ගැඹුරුය. එහිදී හෙමිංවේ ලියන්නේ "සාරා සිය යතුරු කොක්කේ එල්ලා, දෙස බලා සිටියාය" ලෙසයි. මෙහිදී කෝපය මතුපිටින් පෙන්වන්නේ නැත; එය සම්පූර්ණයෙන්ම යටපත් කර ඇත. පාඨකයා සිය පරිකල්පනයෙන් එම කෝපය සොයාගත යුතුය.

මෙය ඡායාරූපයක් (Photograph) සහ බිත්තියක වැටුණු සෙවනැල්ලක් (Shadow on the wall) අතර ඇති වෙනස වැනිය. ඡායාරූපය සියල්ල පෙන්වද්දී, සෙවනැල්ල දෙස බලා එහි සැබෑ ස්වරූපය වටහා ගැනීමට පාඨකයාට 'වෙහෙසීමට' සිදු වේ. එම වෙහෙස නිසාම පාඨකයා සොයා ගන්නා අරුත වඩාත් ප්‍රබල වේ. හෙමිංවේගේ යැයි සැලකෙන වචන හයක සුප්‍රකට කතාව මෙයට හොඳම උදාහරණයයි:

"විකිණීමට ඇත: කුඩා දරුවන්ගේ සපත්තු, කිසිදා පැළඳ නැත." (Baby shoes for sale, never worn.)

මෙහි ශෝකය ගැන කිසිවක් පවසා නැත. නමුත් එම 'නොපැළඳි සපත්තු' හරහා මැවෙන මියගිය දරුවාගේ සහ ශෝක වන දෙමාපියන්ගේ චිත්‍රය පාඨකයා විසින්ම ගොඩනගා ගනු ලබයි.

6. නිගමනය: අපිට ඉගෙන ගත හැකි පාඩම

අර්නස්ට් හෙමිංවේගේ අයිස්බර්ග් න්‍යාය අපට උගන්වන්නේ ලිවීමේදී ඇති 'නිහඬතාවයේ බලය' (Power of silence) හඳුනා ගැනීමටයි. ලිපියක හෝ කතාවක ගාම්භීරත්වය රඳා පවතින්නේ ඔබ ලියන දේ මත නොව, ඔබ නොලියා ඉතිරි කරන දේ තුළයි. උපදේශකයෙකු ලෙස මා ඔබට දෙන උපදෙස නම්, ඔබේ පාඨකයාගේ බුද්ධිය විශ්වාස කරන්න. සියල්ල විස්තර කරමින් ඔවුන්ව කම්මැලි නොකරන්න.

ඔබේ නිර්මාණය දෙස නැවත හැරී බලන්න. ඔබ ලියන වචන හුදෙක් මතුපිට පාවෙන හිම පියලි පමණක්ද? නැතිනම් පාඨකයාට දැනෙන අතිවිශාල හිම කන්දක් ජලයට යටින් ඔබ සඟවා තිබේද?

ඔබේ කතාවේ අයිස් කන්දේ යට සැඟවී ඇත්තේ කුමක්ද? ඔබ ලියන දේට වඩා නොලියා ඉතිරි කරන දේ තුළ වැඩි අර්ථයක් තිබිය හැකිද?