සාර්ථක නායකයෙකු වීම උපතින්ම ලැබෙන දායාදයක්ද?

නායකත්වය යනු සහජයෙන්ම උරුම වන්නක්ය යන මිථ්‍යාව අදටත් සමාජයේ බොහෝ දෙනා අතර පවතී. බොහෝ දෙනෙක් නායකත්වය සලකනුයේ කිසියම් පුද්ගලයෙකුට උපතින්ම ලැබෙන 'සුවිශේෂී වරමක්' ලෙස වුවද, නූතන කළමනාකරණ විද්‍යාව එම මතය අභියෝගයට ලක් කරයි. රොබින්ස් සහ ජජ් (Robbins and Judge, 2013) පෙන්වා දෙන පරිදි නායකත්වය යනු "දැක්ම හෝ ඉලක්ක සමූහයක් සාක්ෂාත් කර ගැනීම සඳහා කණ්ඩායමකට බලපෑම් කිරීමට ඇති හැකියාවයි."

නූතන සංකීර්ණ ව්‍යාපාරික ලෝකය තුළ නායකත්වය පිළිබඳ අප සතු සාම්ප්‍රදායික වැටහීම් වෙනස් කරන සුවිශේෂී විද්‍යාත්මක කරුණු 5ක් පහතින් විශ්ලේෂණය කෙරේ.

1. නායකත්වය සහ කළමනාකරණය අතර ඇති උපායමාර්ගික වෙනස හඳුනා ගැනීම

නායකත්වය සහ කළමනාකරණය යනු බොහෝ විට එකිනෙකට මිශ්‍ර කරගන්නා සංකල්ප දෙකක් වුවද, ඒවායේ මූලික අවධානය සහ ප්‍රතිඵල එකිනෙකට වෙනස් වේ. කළමනාකරුවෙකු ප්‍රධාන වශයෙන් දෛනික මෙහෙයුම් (Day-to-day operations) සහ කාර්යයන් ක්‍රියාත්මක කිරීම කෙරෙහි අවධානය යොමු කරන අතර, ඔවුන්ගේ මූලික ඉලක්කය වන්නේ ආයතනික ස්ථාවරත්වය පවත්වා ගනිමින් කාර්යක්ෂමතාව (Efficiency) උපරිම කිරීමයි. ඒ සඳහා ඔවුන් අවදානම් අවම කිරීමේ (Minimizing risks) උපායමාර්ග අනුගමනය කරයි.

නමුත් නායකයෙකුගේ කාර්යභාරය මීට වඩා පුළුල් සහ උපායමාර්ගික වේ. නායකයා අවධානය යොමු කරන්නේ මහා චිත්‍රය (Big-picture vision) සහ අනාගත ඉලක්ක කෙරෙහි ය. ඔවුන් ප්‍රගතිය උදෙසා අවදානම් ගැනීමට (Takes risks for progress) පසුබට නොවන අතර, ආයතනය තුළ පරිවර්තනයක් (Transformation) ඇති කිරීම සඳහා නවෝත්පාදනයන් මෙහෙයවයි.

"නායකත්වයේ මූලික කාර්යභාරය වන්නේ දැක්ම සහ දිශානතිය සැකසීම, ඉලක්ක සහ අපේක්ෂාවන් සන්නිවේදනය කිරීමයි."

2. නායකයන් යනු උපදින පිරිසක් නොව, පුහුණු කළ හැකි පිරිසකි

1840 දශකයේ තෝමස් කාර්ලයින් වැනි චින්තකයින් ඉදිරිපත් කළ 'මහා පුරුෂ නීතිය' (Great Man Theory) අනුව නායකත්වය යනු සහජයෙන්ම හිමිවන, වීරෝදාර ගුණාංගයකි. නායකයන් උපත ලබනවා මිස, නිර්මාණය කළ නොහැකි බව එමගින් අවධාරණය කෙරිණි. කෙසේ වෙතත්, 1950 සහ 60 දශකවල බිහි වූ 'හැසිරීම් නීති' (Behavioral Theories) මෙම මතය මුළුමනින්ම වෙනස් කළේය.

මෙම නූතන අධ්‍යයනයන් පෙන්වා දෙන්නේ නායකත්වය යනු සහජ ගුණාංගයකට වඩා නිරීක්ෂණය කළ හැකි 'හැසිරීම් රටාවකි'. මෙහි ඇති සුවිශේෂී වැදගත්කම වන්නේ ඕනෑම පුද්ගලයෙකුට නිසි පුහුණුව සහ අත්දැකීම් තුළින් සාර්ථක නායකයෙකු වීමට අවශ්‍ය කුසලතා වර්ධනය කරගත හැකි වීමයි. එනම්, නායකත්වය යනු සහජයෙන් හිමිවන දායාදයකට වඩා උගත හැකි (Learned actions) ක්‍රියාවලියකි.

3. පෞරුෂත්ව උගුල: බාහිරාභිමුඛ බව (Extraversion) ඵලදායීතාවයට සහතිකයක් නොවේ

පුද්ගලයෙකු නායකයෙකු ලෙස ඉස්මතු වීමට 'Big Five' පෞරුෂත්ව මානයන් අතර ඇති බාහිරාභිමුඛ බව (Extraversion) බෙහෙවින් උපකාරී වේ. සමාජශීලී, ජවසම්පන්න සහ කතාබහට දක්ෂ පුද්ගලයින් නායකයින් ලෙස කැපී පෙනීමට (Emergence) වැඩි ඉඩක් පවතී. නමුත් මෙහි ඇති තීරණාත්මක කරුණ නම්, බාහිරාභිමුඛ බව යනු නායකත්වයේ ඵලදායීතාවය (Effectiveness) තීරණය කරන විශ්වාසදායක සාධකයක් නොවීමයි.

නායකයෙකුගේ සාර්ථකත්වය තීරණය කිරීමේදී පහත සඳහන් ගුණාංග වඩාත් තීරණාත්මක වේ:

• හෘද සාක්ෂියට එකඟ බව (Conscientiousness): එනම් පුද්ගලයා කෙතරම් විනයගරුක, විශ්වාසදායක, කැපවීමක් සහිත සහ සංවිධානාත්මකද යන්නයි.
• අත්දැකීම්වලට විවෘත බව (Openness to Experience): මෙයට පුද්ගලයා සතු කුතුහලය, පරිකල්පන ශක්තිය සහ නිර්මාණශීලී බව ඇතුළත් වේ.

විශේෂයෙන්ම නායකත්වයේදී සහවේදනය (Empathy) සහ හැඟීම් කළමනාකරණය (Emotional Intelligence) බාහිර ජවයට වඩා වැදගත් වේ.

4. පරිවර්තනීය නායකත්වය සහ සේවය කිරීමේ බලය

රොබට් කේ. ග්‍රීන්ලීෆ් (1970) හඳුන්වා දුන් සේවක නායකත්වය (Servant Leadership) සහ පරිවර්තනීය නායකත්වය (Transformational Leadership) නූතන කළමනාකරණයේ සුවිශේෂී සංකල්ප වේ. සැබෑ නායකයෙකු යනු තම බලය අන් අය පාලනය කිරීමට යොදා ගන්නෙකු නොව, අනුගාමිකයන් බලගැන්වීමට යොදා ගන්නෙකු විය යුතුය.

පරිවර්තනීය නායකයෙකු සතු විය යුතු ප්‍රධාන 'I' හතරක් මූලාශ්‍රයේ දැක්වේ:

• ආදර්ශමත් බලපෑම (Idealized Influence): සදාචාරාත්මක ආදර්ශයක් ලෙස ක්‍රියා කිරීම.
• ආස්වාදජනක අභිප්‍රේරණය (Inspirational Motivation): ආකර්ෂණීය දැක්මක් ඉදිරිපත් කිරීම.
• බුද්ධිමය උත්තේජනය (Intellectual Stimulation): නවෝත්පාදනය සහ නිර්මාණශීලීත්වය දිරිමත් කිරීම.
• තනි පුද්ගල සැලකිල්ල (Individualized Consideration): එක් එක් අනුගාමිකයාගේ වර්ධනයට සහාය වීම.

"සේවක-නායකයා යනු ප්‍රථමයෙන්ම සේවකයෙකි."

5. ඩිජිටල් යුගයේ නායකත්වය: තාක්ෂණයට එපිටින් ගිය කුසලතා

වර්තමාන ඩිජිටල් සහ අතථ්‍ය (Virtual) වැඩ පරිසරය තුළ නායකයෙකු හුදෙක් තාක්ෂණික දැනුම (Tech-savvy) තිබීමෙන් පමණක් ප්‍රමාණවත් නොවේ. නවීන නායකයා මුහුණ දෙන අභියෝග අතර කාල කලාප වෙනස්කම් කළමනාකරණය, අතථ්‍ය අභිප්‍රේරණය සහ විශේෂයෙන්ම සයිබර්-ආචාරධර්ම (Cyber-ethics) පවත්වා ගැනීම ප්‍රධාන වේ.

නූතන නායකයෙකු සතු විය යුතු නව කුසලතා:

• දත්ත මත පදනම් වූ තීරණ ගැනීම (Data-driven decision making): තොරතුරු විශ්ලේෂණය කර වඩාත් නිවැරදි තීරණ වලට එළඹීම.
• ඩිජිටල් සංවේදනය (Digital empathy): ඩිජිටල් මාධ්‍ය හරහා වුවද කණ්ඩායම් සාමාජිකයන්ගේ අවශ්‍යතා සහ හැඟීම් වටහා ගැනීම.
• විශ්වාසය සහ විනිවිදභාවය: භෞතිකව හමු නොවන පරිසරයක විශ්වාසය ගොඩනැගීමට සයිබර් ආරක්ෂණ දැනුවත්භාවය (Cybersecurity awareness) සහ විනිවිදභාවය අත්‍යවශ්‍ය වේ.

නිගමනය

නායකත්වය යනු පුද්ගලයෙකුට උරුම වන තනතුරකට වඩා, අරමුණක් සහිතව අන් අයව බලගැන්වීමේ වගකීමකි. එය හුදු පෞරුෂත්ව ලක්ෂණයක් නොව, නිරන්තර ඉගෙනීම සහ අවස්ථානුකූලව හැඩගැසීම තුළින් වර්ධනය කරගත යුතු කලාවකි.

අවසාන වශයෙන්, ඔබ නායකත්වය ලබා දෙන ඕනෑම ක්ෂේත්‍රයකදී ඔබෙන්ම මෙසේ අසන්න: "මා නායකත්වය ලබා දෙන්නේ අන් අයව පාලනය කිරීමටද, නැතහොත් ඔවුන්ව බලගැන්වීමටද?"