ඉතිහාසය යනු හුදෙක් රජවරුන්ගේ පෙළපත් නාමාවලියක් හෝ රුධිරය වැගිරුණු යුධ පිටි පිළිබඳ වාර්තාවක් පමණක් නොවේ. එය අපේ ආගම, සංස්කෘතිය සහ දෛනික ජීවිතය හැඩගැස්වූ, අද අප සිටින තැන නිර්මාණය කළ සජීවී ක්‍රියාවලියකි. අප බොහෝ විට ඉතිහාසය දකින්නේ මතුපිටින් පෙනෙන සිදුවීම් මාලාවක් ලෙස වුවද, එහි ගැඹුරින් දිවෙන "නිහඬ සමාජ විප්ලවයන්" රැසක් පවතී. ශ්‍රී ලංකාවේ සමාජ-ආර්ථික ගමන් මඟ උඩුයටිකුරු කළ, එහෙත් අපේ අවධානයෙන් ගිලිහී ගිය එවැනි සුවිශේෂී බලපෑම් පහක් පිළිබඳව මෙම විශ්ලේෂණය ඉදිරිපත් කරමි.

1. මහින්දාගමනයට පෙර පැවති විවිධත්වයෙන් පිරි ආත්මීය ලෝකය

ප්‍රචලිත ජනප්‍රවාදයට අනුව මහින්දාගමනය සිදුවන විට ලංකාව පැවතියේ "ආගමික අගාධයක" යැයි සිතීමට අප පොළඹවා ඇතත්, සැබෑ ඉතිහාසය ඊට වඩා බෙහෙවින් වර්ණවත්ය. මහින්දාගමනයට පෙර මෙම දිවයින ඉන්දියානු දර්ශනයන්ගෙන් පෝෂණය වූ විවිධ ඇදහීම්වල සජීවී පර්යේෂණාගාරයක් බඳු විය. ජෛන, ආජීවක සහ පරිබ්‍රාජක වැනි ශ්‍රමණ සම්ප්‍රදායන් මෙන්ම ගස්, ගල් සහ මළවුන් ඇදහීම වැනි ස්වභාවධර්ම වන්දනාවන් ද මෙහි මුල් බැස තිබුණි.

විශේෂයෙන්ම පණ්ඩුවාසුදේව සහ දේවානම්පියතිස්ස රජ සමයට පෙර පවා පැවති 'දිවිදෝෂය' වැනි විශ්වාසයන් පදනම් කරගත් කොහොඹා කංකාරිය වැනි ශාන්තිකර්ම, එදා පැවති සංකීර්ණ ආත්මීය ලෝකය පිළිබඳ සාක්ෂි දරයි. මෙහිදී අප අවධානය යොමු කළ යුතු වැදගත්ම සමාජ-ආර්ථික සාධකය වන්නේ මුල් යුගයේ පැවති "පොදු දේපළ" සංකල්පයයි.

"අගත අනගත සගස චතුදිස" (පැමිණි නොපැමිණි සිව්දිග සංඝයා උදෙසා පූජා කරන ලදී.)

මුල් කාලීන ලෙන් ලිපිවල සඳහන් මෙම පාඨයෙන් ගම්‍ය වන්නේ එදා ආගමික දේපළ යනු කිසිවෙකුට තනිව අයිති කරගත නොහැකි, පොදු මහජන යහපත උදෙසා වූ "භාරකාරත්ව ආකෘතියක්" (Public Trust Model) වූ බවයි. පෞද්ගලික දේපළ අයිතියට පෙර පැවති මෙම පොදු දේපළ සංකල්පය එදා සමාජයේ ආර්ථික සාධාරණත්වය රැකීමට මහත් පිටුවහලක් විය.

2. රාජ්‍යය සහ ආගම: වෙන් කළ නොහැකි දේශපාලන විවාහය

ශ්‍රී ලංකාවේ රාජ්‍යත්වය සහ බුද්ධාගම අතර පවතින්නේ අන්‍යෝන්‍ය වශයෙන් වෙන් කළ නොහැකි, ගැඹුරු දේශපාලනික බැඳීමකි. යුරෝපීය ආකෘතියේ රාජ්‍යය සහ ආගම වෙන් කිරීමේ (Secularism) සංකල්පයට වඩා හාත්පසින්ම වෙනස් වූ පෙරදිග ආකෘතියක් මෙහි ක්‍රියාත්මක විය. රජු යනු ආගමේ ආරක්ෂකයා වූවා සේම, ආගම යනු රාජ්‍යත්වයේ නීත්‍යානුකූලභාවය තහවුරු කරන ප්‍රධාන සහතිකය විය.

මීට කදිම උදාහරණයක් වන්නේ පොළොන්නරු යුගයේදී පරාක්‍රමබාහු රජු සහ සුගලා දේවිය අතර ඇති වූ ගැටුමයි. එහිදී සටන පැවතියේ හුදෙක් බලය වෙනුවෙන් නොව, දන්ත ධාතුව සහ පාත්‍ර ධාතුව සන්තක කර ගැනීම වෙනුවෙනි. මන්දයත්, එම ධාතූන් වහන්සේලා සන්තක තැනැත්තා රාජ්‍යත්වයේ නීත්‍යානුකූල හිමිකරුවා ලෙස පිළිගැනීමේ සම්ප්‍රදායක් මුල් බැස තිබූ බැවිනි. දේශපාලන බලය තහවුරු කරගැනීම සඳහා ආගමික සංකේත භාවිතා වූ මෙම ක්‍රමය නිසා, භික්ෂූන් වහන්සේලා රජුට උපදෙස් දෙන ප්‍රබලතම දේශපාලන බලවේගය බවට පත් විය.

3. අභයගිරිය සහ පෞද්ගලික දේපළ අයිතියේ ආරම්භය

ලංකාවේ ආගමික සහ සමාජ-ආර්ථික ඉතිහාසය වෙනස් කළ තීරණාත්මක හැරවුම් ලක්ෂ්‍යය වන්නේ වළගම්බා රජු විසින් අභයගිරි විහාරය කුපික්කල තිස්ස හිමියන්ට පෞද්ගලිකව පූජා කිරීමයි. මෙතෙක් පැවති "පොදු සඟසතු දේපළ" සංකල්පයෙන් බැහැරව, ආගමික ස්ථාන පෞද්ගලික පරිභෝජනය හෝ අයිතිය කරා නැඹුරු වීම මෙහිදී ආරම්භ විය.

මෙහිදී අප "ලේඛකයාගේ පක්ෂග්‍රාහීත්වය" (Bias of the Scribe) පිළිබඳව ද විමසිලිමත් විය යුතුය. මහාවංශය ලියූ මහානාම හිමියන් මහා විහාරිකයෙකු වූ බැවින්, අභයගිරිය සතුව පැවති විස්මයජනක දියුණුව ඉතිහාසයෙන් යටපත් කර ඇති බව පෙනේ. එහෙත් පුරාවිද්‍යාත්මක සාක්ෂි මඟින් හෙළි වන්නේ අභයගිරිය යනු වෛද්‍ය විද්‍යාව, රෝහල් පද්ධති, නිර්වින්දන ක්‍රම සහ උසස් තාක්ෂණයෙන් යුත් අන්තර්ජාතික මට්ටමේ විශ්වවිද්‍යාලයක් වූ බවයි. මහා විහාරය "අධ්‍යාත්මික පාරිශුද්ධත්වය" කෙරෙහි අවධානය යොමු කරද්දී, අභයගිරිය "තාක්ෂණික සහ විද්‍යාත්මක නූතනවාදය" කරා යොමු විය. මෙම විභේදනය ලංකාවේ නිකාය භේදයේ පමණක් නොව, දැනුම බෙදාහැරීමේ ආර්ථිකයේ ද හැරවුම් ලක්ෂ්‍යයක් විය.

4. පරිහානිය සහ මිෂනාරි උපක්‍රමවලින්ම ලැබූ පුනරුදය

මහනුවර යුගය වන විට බුද්ධ ශාසනය දරුණු පරිහානියකට ලක්ව තිබුණි. ඒ වන විට ජීවත් වූ "ගණින්නාන්සේලා" (Ganninnanse) සිවුරු දැරුවද, අඹුදරුවන් නඩත්තු කරමින්, කුඹුරු වැඩ කරමින් සාමාන්‍ය ගිහි ජීවිත ගත කළහ. බුද්ධාගම හුදෙක් චාරිත්‍රයකට පමණක් සීමා වී තිබූ මෙම අඳුරු යුගයෙන් පසු, 19 වන සියවසේදී ඇති වූ බෞද්ධ පුනරුදය සැබවින්ම "ගින්නෙන් ගින්න නිවීමක්" බඳු විය.

මෙහිදී බෞද්ධ නායකයන් ක්‍රිස්තියානි මිෂනාරිවරුන් පරාජය කිරීමට භාවිතා කළේ එම මිෂනාරිවරුන්ගේම ආයුධයි. ඔවුන් මුද්‍රණ ශිල්පය අතට ගෙන 'ලක්මිණි පහන' වැනි පුවත්පත් හරහා මතවාදී සටනක් දියත් කළහ. පානදුරාවාදය වැනි ප්‍රසිද්ධ වාද විවාද හරහා බුද්ධිමය ප්‍රහාර එල්ල කළහ. විශේෂයෙන්ම, මිෂනාරි පාසල් පද්ධතියට අභියෝග කරමින් ආනන්ද, නාලන්දා, ධර්මරාජ වැනි පාසල් ඇති කිරීම හරහා නව බුද්ධිමය පන්තියක් නිර්මාණය විය.

මෙය 20 වන සියවසේ සිදු වූ සැබෑ "නිහඬ සමාජ විප්ලවයකට" පදනම දැමීය. පොල් වගාවෙන් නව ආදායම් ලැබූ මධ්‍යම පන්තිය තම දරුවන්ට මෙම නව අධ්‍යාපනය ලබා දුන් අතර, එහි ප්‍රතිඵලයක් ලෙස නිදහස් අධ්‍යාපන පනත හරහා සාමාන්‍ය ජනතාවට ඉහළ සමාජ තලයන් කරා ගමන් කිරීමේ මාවත විවර විය.

5. වර්තමාන ප්‍රවණතාව: "ආගමක් නැති" පිරිසකගේ නැගීම

නවතම සංගණන දත්ත දෙස බැලීමේදී ශ්‍රී ලංකාවේ සමාජය තුළ සුවිශේෂී සහ තරමක් විස්මයජනක වෙනසක් දක්නට ලැබේ. මීට පෙර 73% ක්ව පැවති බෞද්ධ ජනගහනය 69% දක්වා අඩු වී ඇති අතර, මීට සමගාමීව "නිශ්චිත ආගමක් නැති" (Irreligious) පිරිසකගේ නැගීමක් දක්නට ලැබේ. මෙය ආසියාතික රටක දක්නට ලැබෙන දුර්ලභ තත්ත්වයකි.

මෙම ප්‍රවණතාවයට ප්‍රධාන හේතු දෙකක් හඳුනාගත හැකිය. පළමුවැන්න, තාක්ෂණික සහ විද්‍යාත්මක අධ්‍යාපනය සමඟ ඇති වූ චින්තනමය වෙනසයි. දෙවැන්න, භික්ෂූන් වහන්සේලා සෘජු පක්ෂ දේශපාලනයට පිවිසීම කෙරෙහි නූතන පරම්පරාව තුළ ඇති වූ දැඩි කලකිරීමයි. ආගමික සංස්ථාව දේශපාලන වාසි සඳහා යොදා ගැනීම, අවසානයේදී එම සංස්ථාව කෙරෙහි ඇති ගෞරවය පළුදු වීමට හේතු වී ඇත.

ඉදිරි දැක්ම

ඉතිහාසය පුරා ආගම සහ සමාජය එකිනෙක පෝෂණය කරමින් පැමිණ ඇත. එහෙත් අද වන විට සාම්ප්‍රදායික ආගමික ව්‍යුහයන් බරපතල අභියෝගයකට මුහුණ දී සිටී. ඉතිහාසයේ අප දුටු පරිදි, ආගමික සංස්ථාවන් ප්‍රබල වූයේ ඒවා සමාජයේ අධ්‍යාත්මික සහ තාක්ෂණික දියුණුවට දායක වූ විටය.

අතීතයේදී මෙන්ම අනාගතයේදීත්, ආගමික සංස්ථාවන්ට තම පැවැත්ම තහවුරු කර ගැනීමට නම්, ඔවුන් පටු දේශපාලනයට වඩා සමාජීය සහ අධ්‍යාත්මික සේවාවන් කෙරෙහි අවධානය යොමු කළ යුතු කාලය එළඹ නැතිද?_