භාණ්ඩයක් මිලදී ගන්නා විට අපේ මොළය තීරණ ගන්නේ කොහොමද? උපයෝගීතා න්‍යායේ රහස්

    අප දැඩි පිපාසයකින් සිටින විට බොන පළමු වතුර වීදුරුවෙන් ලැබෙන සතුට සහ දහවන වතුර වීදුරුවෙන් ලැබෙන සතුට සමානද? නැත. පළමු වීදුරුවෙන් අප ලබන අසීමිත තෘප්තිය දහවන වීදුරුව වන විට ක්‍රමයෙන් අඩුවී, ඇතැම් විට එය අපහසුවක් දක්වා පවා වර්ධනය විය හැකිය. ආර්ථික විද්‍යාව යනු හුදෙක් සංඛ්‍යාලේඛන හෝ සමීකරණ පමණක් නොවේ; එය අපගේ මොළයේ ස්නායු සහ රසායනික ක්‍රියාවලියක් වන 'ඩොපමින්' (Dopamine) නිකුත් වීම සමඟ බැඳුණු ගැඹුරු මනෝවිද්‍යාත්මක තීරණ ගැනීමකි. අපේ ශරීරයේ ඇති ඉන්ද්‍රියයන් (Sensors) මගින් ලබාගන්නා සංඥා, අපේ මොළය විසින් අපේ විශ්වාසයන් මත පදනම්ව අර්ථකථනය (Interpret) කරනු ලබයි. අප යම් භාණ්ඩයක් මිලදී ගැනීමට තීරණය කරන ආකාරය පිටුපස ඇති මෙම 'සතුටේ රහස' ආර්ථික විද්‍යාවේදී "උපයෝගීතා න්‍යාය" ලෙස හඳුන්වයි. 

1. සතුට මැනිය හැකිද? 'කාඩිනල් උපයෝගිතාව' සහ යුටිල්ස් (Utils)

ආර්ථික විද්‍යාවේදී 'උපයෝගීතාවය' (Utility) යනුවෙන් හඳුන්වන්නේ යම් භාණ්ඩයක් හෝ සේවාවක් පරිභෝජනය කිරීමෙන් පාරිභෝගිකයෙකු ලබන මානසික තෘප්තියයි. මෙය හුදෙක් ආහාර පාන අනුභවයට පමණක් සීමා නොවේ. ඇතැම් පුද්ගලයන් පැරණි වාහන හෝ ට්‍රැක්ටර් වැනි දෑ පරිභෝජනය සඳහා නොව, ඒවා ළඟ තබා ගැනීමෙන් පමණක් පවා ඉමහත් මානසික තෘප්තියක් ලබයි.

මෙම අස්පර්ශනීය සතුට සංඛ්‍යාත්මකව මැනිය හැකි බව ආර්ථික විද්‍යාඥයන් පවසන අතර එය 'කාඩිනල් උපයෝගිතාව' (Cardinal Utility) ලෙස හඳුන්වයි. මෙම සතුට මැනීම සඳහා භාවිතා කරන මිනුම් ඒකකය 'යුටිල්ස්' (Utils) වේ.

"උපයෝගිතාවය යනු භාණ්ඩයක් පරිභෝජනය තුළින් යම් අයෙකුට ලැබෙන මානසික තෘප්තියයි."

2. පළමු කේක් කෑල්ල සහ පස්වන කේක් කෑල්ල අතර වෙනස (Law of Diminishing Marginal Utility)

භාණ්ඩයක් දිගින් දිගටම පරිභෝජනය කරන විට, එක් එක් අතිරේක ඒකකයෙන් අපට ලැබෙන සතුට ක්‍රමයෙන් අඩු වේ. මෙය ආර්ථික විද්‍යාවේ 'හීනවන ආන්තික උපයෝගීතා න්‍යාය' (Law of Diminishing Marginal Utility) ලෙස හැඳින්වේ.

උදාහරණයක් ලෙස, ඔබ කේක් කෑලි කිහිපයක් අනුභව කරන අවස්ථාවක් සලකමු. පළමු කෑල්ලෙන් ඔබට ලැබෙන සතුට ඉතා ඉහළ වුවත්, ඔබ තව තවත් කේක් කෑලි අනුභව කරන විට ඉන් ලැබෙන අතිරේක සතුට (Marginal Utility) අඩු වී, අවසානයේ එය සෘණාත්මක අගයක් (අපහසුවක්) දක්වා ගමන් කළ හැකිය:

භාණ්ඩ ඒකක ප්‍රමාණය (කේක් කෑලි)	මුළු උපයෝගීතාව (Total Utility)	ආන්තික උපයෝගීතාව (Marginal Utility)
1	30 Utils	30 Utils
2	50 Utils	20 Utils
3	60 Utils	10 Utils
4	65 Utils	5 Utils
5	60 Utils	-5 Utils

මෙහිදී 5 වන ඒකකයට එළඹෙන විට ආන්තික උපයෝගිතාව සෘණ 5 ක් දක්වා පහත වැටී ඇත. එනම් එය තවදුරටත් සතුටක් නොව අපහසුවකි.

3. සතුට සහ මිල අතර සටන: පාරිභෝගික සමතුලිතතාව (Consumer Equilibrium)

අප යම් භාණ්ඩයක් මිලදී ගැනීමට මුදල් වැය කරන්නේ කවදාද? අපේ මොළය නිරන්තරයෙන්ම භාණ්ඩයෙන් ලැබෙන තෘප්තිය සහ ඒ වෙනුවෙන් අප ගෙවන මිල (මුදලේ උපයෝගීතාව) අතර සැසඳීමක් සිදු කරයි. මෙහිදී වඩාත් වැදගත් වන්නේ "රුපියලකට ලැබෙන උපයෝගිතාව" (Utility per Rupee) ගණනය කිරීමයි.

පාරිභෝගිකයෙකු සමතුලිතතාවයට පත්වන්නේ භාණ්ඩයේ ආන්තික උපයෝගිතාව එහි මිලෙන් බෙදූ විට ලැබෙන අගය, මුදලේ ආන්තික උපයෝගිතාවට සමාන වන ලක්ෂ්‍යයේදීය. සරලවම කිවහොත්, ඔබ වැය කරන අන්තිම රුපියලෙන් ලැබෙන තෘප්තිය ඔබ කැප කරන මුදලේ වටිනාකමට වඩා වැඩි හෝ සමාන විය යුතුය. භාණ්ඩයෙන් ලැබෙන තෘප්තියට වඩා ඒ සඳහා ගෙවිය යුතු මිල වැඩි නම්, අපේ මොළය එම භාණ්ඩය මිලදී නොගැනීමට තීරණය කරයි. වෙළඳපොළේ මිල අඩු වන විට අප වැඩිපුර භාණ්ඩ මිලදී ගැනීමට පෙළඹෙන්නේද, මිල අඩු වන විට "රුපියලකට ලැබෙන තෘප්තිය" වැඩි වන බැවිනි.

4. සතුට යනු සාපේක්ෂ සහ ආත්මීය දෙයකි

උපයෝගීතාව යනු පුද්ගලයාගෙන් පුද්ගලයාට වෙනස් වන 'ආත්මීය' (Subjective) සංකල්පයකි. ආර්ථික විද්‍යාව හුදෙක් 'වෛෂයික' (Objective) දෙයක් වූයේ නම්, මිල අඩු වූ සැනින් ලෝකයේ සියලුම දෙනා එකම භාණ්ඩය මිලදී ගත යුතුය. නමුත් අප එසේ කරන්නේ නැත.

එයට හේතුව එක් අයෙකුගේ "ඉන්ද්‍රියයන්" (Sensors) රසායනික ක්‍රියාවලීන් අර්ථකථනය කරන ආකාරය තවත් අයෙකුට වඩා වෙනස් වීමයි. එකම කේක් කෑල්ල එක් අයෙකුට ඉතා රසවත් විය හැකි අතර (ඉහළ Utils), තවත් අයෙකුට එය එතරම් රුචි නොවිය හැකිය. එමෙන්ම මෙය 'සාපේක්ෂ' (Relative) දෙයකි. පිපාසයෙන් සිටින විට වතුර වීදුරුවකට ඇති උපයෝගීතාව, පිපාසය සංසිඳුණු පසු එම වතුර වීදුරුවටම නොලැබේ.

5. මුදලටත් 'සතුටක්' තිබේද? වැටුප් දවස සහ මාසය අවසානය අතර රහස

මුදල් යනු හුදෙක් හුවමාරු මාධ්‍යයක් පමණක් නොව, එය ළඟ තබා ගැනීමෙන්ද මිනිසා තෘප්තියක් ලබයි. ආර්ථික විද්‍යාත්මක උපකල්පනවලදී මුදලේ ආන්තික උපයෝගිතාව ස්ථාවර යැයි සැලකුවද, ප්‍රායෝගික ජීවිතයේදී මුදලේ උපයෝගිතාව අපගේ මුදල් සංචිතය මත වෙනස් වේ.

මෙය ඔබගේ වැටුප් චක්‍රය දෙස බැලූ විට මනාව පැහැදිලි වේ. වැටුප් ලැබුණු මුල් දිනවල ඔබට මුදල් බහුල බැවින්, මුදලේ ආන්තික උපයෝගිතාව (Marginal Utility of Money) සාපේක්ෂව අඩුය. එබැවින් ඔබ ඉතා පහසුවෙන් මුදල් වියදම් කරයි. නමුත් මාසය අවසානයේ මුදල් හිඟ වන විට, රුපියලක ආන්තික උපයෝගිතාව ඉතා ඉහළ අගයක් ගනී. එවිට ඔබ රුපියලක් වියදම් කිරීමට පෙර පවා හතර පස් වතාවක් සිතන්නේ එම සීමිත රුපියලෙන් ලැබෙන තෘප්තිය ඉතා ඉහළ බැවිනි.

සාරාංශය

අප ගන්නා සෑම මිලදී ගැනීමේ තීරණයක් පිටුපසම මෙම 'සතුටේ ගණිතය' ක්‍රියාත්මක වේ. අප යමක් මිලදී ගන්නේ ඉන් ලැබෙන මානසික තෘප්තිය, අප ඒ වෙනුවෙන් කැප කරන "අන්තිම රුපියලේ" වටිනාකමට වඩා වැඩි හෝ සමාන වන විට පමණි.

මීළඟ වතාවේ ඔබ යම් භාණ්ඩයක් මිලදී ගැනීමට පෙර, එයින් ලැබෙන සැබෑ තෘප්තිය ඔබ ගෙවන මිලට සාධාරණද කියා මොහොතක් සිතා බැලීමට ඔබ සූදානම්ද? ඔබේ මොළය දැනටමත් ඒ ගණිතය හදමින් සිටින බව අමතක කරන්න එපා!